دسته‌بندی‌ها

توجه : تمامی مطالب این سایت از طریق ربات جمع آوری شده است. در صورت مشاهده مطالب مغایر قوانین جمهوری اسلامی ایران توسط آیدی موجود در بخش تماس با ما، به ما اطلاع داده تا مطلب حذف شود. به امید ظهور مهدی (ع).
تاریخ ایران

ببینید

تاریخ ایران

تاریخ امروز خورشیدی ۱۴۰۰/۰۷/۲۲ پنج شنبه - ۲۲ مهر ۱۴۰۰ میلادی 2021-10-14 Thu sday - 2021 14 Oc obe قمری ۱۴۴۳/۰۳/۰۷ الخميس - ٧ ربيع الاول ١٤٤٣ برج فلکی میزان 00:00:00 AM تاریخ امروز خورشیدی ۱۴۰۰/۰۷/۲۲ پنج شنبه - ۲۲ مهر ۱۴۰۰ میلادی 2021-10-14 Thu sday - 2021 14 Oc obe قمری ۱۴۴۳/۰۳/۰۷ الخميس - ٧ ربيع الاول ١٤٤٣ برج فلکی میزان اوقات شرعی به افق شهرها آذربایجان شرقی آذربایجان غربی اردبیل اصفهان البرز ایلام بوشهر تهران چهارمحال و بختیاری خراسان جنوبی خراسان رضوی خراسان شمالی خوزستان زنجان سمنان سیستان و بلوچستان فارس قزوین قم کردستان کرمان کرمانشاه کهگیلویه و بویر احمد گلستان گیلان لرستان مازندران مرکزی هرمزگان همدان یزد اسلامشهر پاکدشت تهران بزرگ دماوند رباط کریم ری ساوجبلاغ شمیرانات شهریار فیروزکوه ورامین اذان صبح ۰۴ : ۴۵ طلوع خورشید ۰۶ : ۱۰ اذان ظهر ۱۱ : ۵۰ غروب خورشید ۱۷ : ۳۱ اذان مغرب ۱۷ : ۴۸ نیمه شب شرعی ۲۳ : ۰۸ 1400 سخن بزرگان اصل و اساسی که تمام اخلاق گرایان به راستی در باب آن نظری یکسان دارند، این است : کسی را نیازار و هرچه می توانی به دیگران یاری برسان. آرتور شوپنهاور مهر ۱۴۰۰Sep embe - Oc obe 2021صفر - ربيع الاول - ١٤٤٣ ماه‌قبل ماه‌بعد ۱. فروردین۲. اردیبهشت۳. خرداد۴. تیر۵. اَمرداد۶. شهریور ۷. مهر۸. آبان۹. آذر۱۰. دی۱۱. بهمن۱۲. اسفند شیدسچپج ۲۷18١١۲۸19١٢۲۹20١٣۳۰21١٤۳۱22١٥۱23١٦۲24١٧۳25١٨۴26١٩۵27٢٠۶28٢١۷29٢٢۸30٢٣۹01٢٤۱۰02٢٥۱۱03٢٦۱۲04٢٧۱۳05٢٨۱۴06٢٩۱۵07٣٠۱۶08٠١۱۷09٠٢۱۸10٠٣۱۹11٠٤۲۰12٠٥۲۱13٠٦۲۲14٠٧۲۳15٠٨۲۴16٠٩۲۵17١٠۲۶18١١۲۷19١٢۲۸20١٣۲۹21١٤۳۰22١٥ برو به امروز 22 7 1400 0 1 2 T ue مناسبت های ماه مهر ۱ مهر آغاز حمله مغول به ایران در پاییز 598 خورشیدی ۵ مهر روز جهانی جهانگردی [ 27 Sep embe ] ۵ مهر اربعین حسینی [ ٢٠ صفر ] ۷ مهر روز آتش نشانی و ایمنی ۷ مهر سقوط هواپیمای حامل جمعی از فرماندهان جنگ (کلاهدوز، نامجو، فلاحی، فکوری، جهان آرا) در سال 1360 ۸ مهر روزبزرگداشت مولوی ۸ مهر روز جهانی ناشنوایان [ 30 Sep embe ] ۸ مهر روز جهانی ترجمه و مترجم [ 30 Sep embe ] ۹ مهر روز جهانی سالمندان [ 1 Oc obe ] ۱۰ مهر مهر روز،جشن مهرگان ۱۳ مهر روز نیروی انتظامی ۱۳ مهر رحلت رسول اکرم؛شهادت امام حسن مجتبی علیه السلام [ ٢٨ صفر ] ۱۳ مهر روز جهانی معلم [ 5 Oc obe ] ۱۴ مهر روز دامپزشکی ۱۵ مهر شهادت امام رضا علیه السلام [ ٣٠ صفر ] ۱۶ مهر روز ملی کودک ۱۶ مهر هجرت پیامبر اکرم از مکه به مدینه [ ١ ربيع الاول ] ۱۷ مهر روز جهانی پست [ 9 Oc obe ] ۱۸ مهر روز جهانی مبارزه با حکم اعدام [ 10 Oc obe ] ۱۹ مهر روز جهانی دختر [ 11 Oc obe ] ۲۰ مهر روز بزرگداشت حافظ ۲۱ مهر جشن پیروزی کاوه و فریدون ۲۲ مهر روز جهانی استاندارد [ 14 Oc obe ] ۲۳ مهر روز جهانی عصای سفید [ 15 Oc obe ] ۲۳ مهر شهادت امام حسن عسکری علیه السلام [ ٨ ربيع الاول ] ۲۴ مهر روز جهانی غذا [ 16 Oc obe ] ۲۵ مهر روز جهانی ریشه کنی فقر [ 17 Oc obe ] ۲۶ مهر روز تربیت بدنی و ورزش ۲۷ مهر میلاد رسول اکرم به روایت اهل سنت [ ١٢ ربيع الاول ] ۲۹ مهر روز ملی کوهنورد 22 7 1400 0 1 2 T ue

تبدیل تاریخ نوع تبدیل خورشیدی (جلالی) به میلادی و قمری میلادی به خورشیدی (جلالی) و قمری قمری به خورشیدی (جلالی) و میلادی روز 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 ماه فروردین-ماه اول اردیبهشت-ماه دوم خرداد-ماه سوم تیر-ماه چهارم اَمرداد-ماه پنجم شهریور-ماه ششم مهر-ماه هفتم آبان-ماه هشتم آذر-ماه نهم دی-ماه دهم بهمن-ماه یازدهم اسفند-ماه دوازدهم سال برج فلکی : میزان خورشیدی: پنج شنبه، ۲۲ مهر ۱۴۰۰ ۱۴۰۰/۰۷/۲۲ میلادی: Thu sday, Oc obe 14, 2021 2021-10-14 قمری: الخمیس‬، ٧ ربيع الاول ١٤٤٣ ۱۴۴۳/۰۳/۰۷ فاصله زمانی (سن) :0 روز سال ۱۴۰۰ کبیسه نیست.  مناسبتهای این روز

معرفی هنر نقالی و تولید کتاب های صوتی به لطف امکاناتی که فنآوری های جدید فراهم کرده اند، استقبال از آثار صوتی کتاب ها بسیار رونق گرفته است و به همین دلیل علاوه بر چاپ کتاب یا انتشار نسخه الکترونیکی، تولید و انتشار اثر صوتی آن کتاب هم در موفقیت آن کتاب بسیار موثر شده است. این امر باعث شده تولید اثر صوتی و نقالی کتب چاپی به عنوان یک کسب و کار مورد توجه افراد و شرکت های زیادی قرار گیرد. نکته ای که در تولید آثار صوتی نباید از آن غافل بود، جنبه هنری اجرای راوی یا راویان است؛ که باعث می شود این کار تنها یک روخوانی ساده و سرسری نباشد؛ بلکه یک روایت هنرمندانه و تأثیرگذار باشد. در میانه ی آثاری که به صورت صوتی هر روز عرضه می‌شوند نمونه های ارزشمندی از اجرا دیده می شود که نشانگر چشم انداز درخشان این هنر هستند. در ادامه می‌توانید یک حکایت تمثیلی  از ادبیات دهه‌ی سی خورشیدی با نام "قضیه‌ی خر دجّال" و با اجرای خانم نرگس سوری را گوش دهید.مطمئناً امثال این اجراهای هنرمندانه به مرور استانداردهای کتب صوتی فارسی را ارتقاء خواهد داد و قطعا در آینده شاهد آثار بهتری خواهیم بود.   پاورقی: به سبب اینکه بیش از هفتاد سال از نگارش متن فوق می‌گذرد برخی لغات ناآشنا به نظر می‌آیند که در ادامه توضیحاتی برای آن‌ها می‌آوریم: تعاریج عن‌دماغیه: تحوّل و دگرگونی در فکر و اندیشه؛  رجوع شود به مقاله حزب اراده ملیعنعنات: سنن و آداب و رسوم و افتخارات؛ رجوع شود به مقاله حزب اراده ملیلولهنگ: آفتابه گلیمآل اندیشپیزی افندی: پهلوان پنبهپزوائیلوچه پیچکفراستپیزرمحلّلدوالپاسوقون: دواندن اسب جهت تربیتچپریمسقط الرأس: زادگاهعر و تیزاشکلکمورکروج: مرکورکورمترهاتماکیاژ : گریمشلیتهدبیت حاج علی اکبری بُز اخفَشذوالکفلمگالومانی: جنون خود بزرگ بینیعجالةً اپلیکیشن Time.i اپلیکیشن سایت تایم، آماده‌ی استفاده‌ی شما عزیزان می باشد، نسخه‌ی اندروید اپلیکیشن تایم را می‌توانید از لینک روبرو دانلود کنید. دانلود از کافه بازار   دانلود مستقیم تقویم چاپی ۱۴۰۰ تقویم چاپی سال 1400 خورشیدی نسخه A3 دانلود نسخه A3 تقویم چاپی ۱۴۰۰ تقویم چاپی سال 1400خورشیدی نسخه A4 دانلود نسخه A4

(fu c io (){va ode=docume .ge Eleme ById("mw-dismissable o ice-a o place");if( ode){ ode.ou e HTML="\u003Cdiv class=\"mw-dismissable- o ice\"\u003E\u003Cdiv class=\"mw-dismissable- o ice-close\"\u003E[\u003Ca abi dex=\"0\" ole=\"bu o \"\u003Eپنهان&zw j;سازی\u003C/a\u003E]\u003C/div\u003E\u003Cdiv class=\"mw-dismissable- o ice-body\"\u003E\u003Cdiv id=\"localNo ice\" la g=\"fa\" di =\" l\"\u003E\u003C able s yle=\"wid h:100%; bo de :2px solid #B22222; backg ou d-colo :#ffffffff; bo de - adius:10px;\"\u003E\ \u003C body\u003E\u003C \u003E\ \u003C d s yle=\"wid h:40px; heigh :40px; ex -alig :ce e ; ve ical-alig :middle;\"\u003E\u003Ca h ef=\"/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Shah(Emam_)_Mosque_,_Isfaha .jpg\" class=\"image\"\u003E\u003Cimg al =\"Shah(Emam ) Mosque , Isfaha .jpg\" s c=\"//upload.wikimedia.o g/wikipedia/commo s/ humb/5/5a/Shah%28Emam_%29_Mosque_%2C_Isfaha .jpg/220px-Shah%28Emam_%29_Mosque_%2C_Isfaha .jpg\" decodi g=\"asy c\" wid h=\"220\" heigh =\"157\" da a-file-wid h=\"1920\" da a-file-heigh =\"1371\" /\u003E\u003C/a\u003E\ \u003C/ d\u003E\ \u003C d s yle=\" ex -alig :ce e ;\"\u003E\u003Ca h ef=\"/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86\" i le=\"ویکی&zw j;پدیا:ویکی دوستدار یادمان&zw j;ها ۲۰۲۱ ایران\"\u003E \u003Cb\u003Eتا ۱۶ آبان وقت دارید تا با اهدای عکس&zw j;های خود از یادمان&zw j;های ایران به ویکی&zw j;پدیا کمک کنید و در بزرگترین مسابقه عکاسی دنیا شرکت کنید.\u003C/b\u003E\u003C/a\u003E\u003Cb /\u003E\ \u003Cp\u003E\u003Cb /\u003E\ ایران بیش از ۲۶هزار یادمان ثبت&zw j;شدهٔ ملی دارد. فهرست یادمان&zw j;های واجد شرایط را از \u003Ca h ef=\"/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7\" i le=\"ویکی&zw j;پدیا:ویکی دوستدار یادمان&zw j;ها ۲۰۲۱ ایران/فهرست یادمان&zw j;ها\"\u003Eاینجا\u003C/a\u003E پیدا کنید. \u003Cb /\u003E\ \u003C/p\u003E\ \u003C/ d\u003E\ \u003C d s yle=\"wid h:40px; heigh :40px; ex -alig :ce e ; ve ical-alig :middle; paddi g-lef :10px;\"\u003E\u003Cdiv class=\"floa lef \"\u003E\u003Ca h ef=\"h ps://fa.wikipedia.o g/wiki/ویکی&zw j;پدیا:ویکی_دوستدار_یادمان&zw j;ها_۲۰۲۱_ایران\"\u003E\u003Cimg al =\"Wlm logo i a .p g\" s c=\"//upload.wikimedia.o g/wikipedia/commo s/ humb/a/a8/Wlm_logo_i a .p g/150px-Wlm_logo_i a .p g\" decodi g=\"asy c\" wid h=\"150\" heigh =\"188\" da a-file-wid h=\"2272\" da a-file-heigh =\"2847\" /\u003E\u003C/a\u003E\u003C/div\u003E\ \u003C/ d\u003E\u003C/ \u003E\u003C/ body\u003E\u003C/ able\u003E\u003C/div\u003E\u003C/div\u003E\u003C/div\u003E";}}());

.mw-pa se -ou pu .sideba {wid h:22em;floa :lef ;clea :lef ;ma gi :0.5em 1em 1em 0;backg ou d:#f8f9fa;bo de :1px solid #aaa;paddi g:0.2em;bo de -spaci g:0.4em 0; ex -alig :ce e ;li e-heigh :1.4em;fo -size:88%;display: able}body.ski -mi e va .mw-pa se -ou pu .sideba {display: able!impo a ;floa :lef !impo a ;ma gi :0.5em 0 1em 1em!impo a }.mw-pa se -ou pu .sideba a{whi e-space: ow ap}.mw-pa se -ou pu .sideba -w apli ks a{whi e-space: o mal}.mw-pa se -ou pu .sideba -subg oup{wid h:100%;ma gi :0;bo de -spaci g:0}.mw-pa se -ou pu .sideba -lef {floa : igh ;clea : igh ;ma gi :0.5em 1em 1em 0}.mw-pa se -ou pu .sideba - o e{floa : o e;clea :bo h;ma gi :0.5em 1em 1em 0}.mw-pa se -ou pu .sideba -ou e - i le{paddi g-bo om:0.2em;fo -size:125%;li e-heigh :1.2em;fo -weigh :bold}.mw-pa se -ou pu .sideba - op-image{paddi g:0.4em 0}.mw-pa se -ou pu .sideba - op-cap io ,.mw-pa se -ou pu .sideba -p e i le-wi h- op-image,.mw-pa se -ou pu .sideba -cap io {paddi g- op:0.2em;li e-heigh :1.2em}.mw-pa se -ou pu .sideba -p e i le{paddi g- op:0.4em;li e-heigh :1.2em}.mw-pa se -ou pu .sideba - i le,.mw-pa se -ou pu .sideba - i le-wi h-p e i le{paddi g:0.2em 0.4em;fo -size:145%;li e-heigh :1.2em}.mw-pa se -ou pu .sideba - i le-wi h-p e i le{paddi g- op:0}.mw-pa se -ou pu .sideba -image{paddi g:0.2em 0 0.4em}.mw-pa se -ou pu .sideba -headi g{paddi g:0.1em}.mw-pa se -ou pu .sideba -co e {paddi g:0 0.1em 0.4em}.mw-pa se -ou pu .sideba -co e -wi h-subg oup{paddi g:0.1em 0 0.2em}.mw-pa se -ou pu .sideba -above,.mw-pa se -ou pu .sideba -below{paddi g:0.3em 0.4em;fo -weigh :bold}.mw-pa se -ou pu .sideba -collapse .sideba -above,.mw-pa se -ou pu .sideba -collapse .sideba -below{bo de - op:1px solid #aaa;bo de -bo om:1px solid #aaa}.mw-pa se -ou pu .sideba - avba { ex -alig :lef ;fo -size:115%}.mw-pa se -ou pu .sideba -collapse .sideba - avba {paddi g- op:0.6em}.mw-pa se -ou pu .sideba -collapse .mw-collapsible- oggle{ma gi - op:0.2em}.mw-pa se -ou pu .sideba -lis - i le{ ex -alig : igh ;fo -weigh :bold;li e-heigh :1.6em;fo -size:105%}@media(max-wid h:720px){body.mediawiki .mw-pa se -ou pu .sideba {wid h:100%!impo a ;clea :bo h;floa : o e!impo a ;ma gi -lef :0!impo a ;ma gi - igh :0!impo a }}تاریخ ایران ایران پیش از تاریخ پیش از میلاد دوران دیرینه‌سنگی ایران (از دوران باستان تا ۸۰۰۰ سال پیش از میلاد) دوران نوسنگی و مس‌سنگی۴۸۰۰ سال (۸۰۰۰ - ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد) عصر برنز در ایران۲۰۰۰ سال (۳۱۸۰ - ۱۱۸۰ پیش از میلاد) نیاایلامی۵۰۰ سال (۳۲۰۰–۲۷۰۰ پیش از میلاد) تمدن جیرفت۹۰۰ سال (۳۱۰۰ – ۲۲۰۰ پیش از میلاد) تمدن ایلام۲۱۶۱ سال (۲۷۰۰–۵۳۹ پیش از میلاد) اکد۲۵۰ سال (۲۴۰۰–۲۱۵۰ پیش از میلاد) لولوبی (قوم)۱۶۰۰ سال (۲۳۰۰–۷۰۰ پیش از میلاد) کاسیان ۳۴۵ سال (۱۵۰۰ – حدود ۱۱۵۵ پیش از میلاد) امپراتوری آشوری نو۳۰۲ سال (۹۱۱–۶۰۹ پیش از میلاد) اورارتو۲۷۰ سال (۸۶۰–۵۹۰ پیش از میلاد) منائیان۲۳۴ سال (۸۵۰–۶۱۶ پیش از میلاد) دوران باستان کلاسیک پادشاهی ماد۱۲۸ سال (۶۷۸–۵۵۰ پیش از میلاد) سکاها۲۷ سال (۶۵۲–۶۲۵ پیش از میلاد) امپراتوری بابل نو۸۷ سال (۶۲۶–۵۳۹ پیش از میلاد) شاهنشاهی هخامنشی۲۲۰ سال (۵۵۰–۳۳۰ پیش از میلاد) ارمنستان بزرگ۷۵۹ سال (۳۳۱ پیش از میلاد – ۴۲۸ م.) آتورپاتکانحدود ۶۰۰ سال (۳۲۰ پیش از میلاد – سده سوم م.) پادشاهی کاپادوکیه۳۳۷ سال (۳۲۰ پیش از میلاد – ۱۷ م.) امپراتوری سلوکی۲۴۹ سال (۳۱۲–۶۳ پیش از میلاد) پادشاهی پنتوس۲۱۹ سال (۲۸۱–۶۲ پیش از میلاد) فرترکه (سده سوم پیش از میلاد) شاهنشاهی اشکانی۴۷۱ سال (۲۴۷ پیش از میلاد – ۲۲۴ م.) پادشاهی میشان۳۶۳ سال (۱۴۱ پیش از میلاد – ۲۲۲ م.) شاهان پارس۳۵۶ سال (۱۳۲ پیش از میلاد – ۲۲۴ م.) پادشاهی سورنحدود ۲۰۵ سال (۱۹ – ۲۲۴ م.) شاهنشاهی ساسانی۴۲۷ سال (۲۲۴ – ۶۵۱ م.) زرمهرشاهیانحدود ۲۸۵ سال (سده ششم م. – ۷۸۵ م.) کارنوندیانحدود ۴۵۰ سال (۵۵۰ – سده یازدهم م.) دوران میانه خلافت راشدین۲۹ سال (۶۳۲–۶۶۱ م.) خلافت اموی۸۹ سال (۶۶۱–۷۵۰ م.) خلافت عباسی۵۰۸ سال (۷۵۰–۱۲۵۸ م.) گاوباریان دابویی۱۱۸ سال (۶۴۲–۷۶۰ م.) باوندیان۶۹۸ سال (۶۵۱–۱۳۴۹ م.) مسمغان دماوند۱۰۹ سال (۶۵۱–۷۶۰ م.) گاوباریان پادوسپانی۹۳۳ سال (۶۶۵–۱۵۹۸ م.) جستانیانحدود ۲۰۹ سال (۷۹۱ – سده یازدهم م.) علویان طبرستانحدود ۴۳۶ سال (۸۶۴ – سده چهاردهم م.) طاهریان۵۲ سال (۸۲۱–۸۷۳ م.) سامانیان۱۸۰ سال (۸۱۹–۹۹۹ م.) صفاریان۱۴۲ سال (۸۶۱–۱۰۰۳ م.) غوریانحدود ۳۳۶ سال (پیش از ۸۷۹ – ۱۲۱۵ م.) ساجیان۴۰ سال (۸۸۹–۹۲۹ م.) سالاریان۱۴۳ سال (۹۱۹–۱۰۶۲ م.) زیاریان۱۶۰ سال (۹۳۰–۱۰۹۰ م.) بنو الیاس۳۶ سال (۹۳۲–۹۶۸ م.) آل بویه۱۳۳ سال (۹۳۴–۱۰۶۲ م.) غزنویان۲۰۹ سال (۹۷۷–۱۱۸۶ م.) آل کاکویه۱۳۳ سال (۱۰۰۸–۱۱۴۱ م.) شاهان نصری۲۰۷ سال (۱۰۲۹–۱۲۳۶ م.) ملوک شبانکاره۳۲۵ سال (۱۰۳۰–۱۳۵۵ م.) امپراتوری سلجوقی۱۵۷ سال (۱۰۳۷–۱۱۹۴ م.) خوارزمشاهیان۱۵۴ سال (۱۰۷۷–۱۲۳۱ م.) اسماعیلیان۱۶۶ سال (۱۰۹۰–۱۲۵۶ م.) اتابکان آذربایجان۹۰ سال (۱۱۳۵–۱۲۲۵ م.) اتابکان یزد۱۷۸ سال (۱۱۴۱–۱۳۱۹ م.) اتابکان فارس۱۳۴ سال (۱۱۴۸–۱۲۸۲ م.) هزاراسپیان۲۶۹ سال (۱۱۵۵–۱۴۲۴ م.) پیشتکینیان۷۶ سال (۱۱۵۵–۱۲۳۱ م.) قراختاییان کرمان۸۳ سال (۱۲۲۳–۱۳۰۶ م.) ملوک مهربانی ۳۰۳ سال (۱۲۳۶–۱۵۳۷ م.) کرتیان ۱۵۲ سال (۱۲۴۴–۱۳۹۶ م.) ایلخانان ۷۹ سال (۱۲۵۶–۱۳۳۵ م.) چوپانیان ۲۲ سال (۱۳۳۵–۱۳۵۷ م.) آل مظفر۵۸ سال (۱۳۳۵–۱۳۹۳ م.) جلایریان۳۹ سال (۱۳۳۷–۱۳۷۶ م.) سربداران۳۹ سال (۱۳۳۷–۱۳۷۶ م.) آل اینجو۲۲ سال (۱۳۳۵–۱۳۵۷ م.) چلاویان۵۲ سال (۱۳۴۹–۱۴۰۳ م.) مرعشیان۲۳۷ سال (۱۳۵۹–۱۵۹۶ م.) امپراتوری تیموری۱۳۷ سال (۱۳۷۰–۱۵۰۷ م.) کیاییان۲۲۲ سال (۱۳۷۰–۱۵۹۲ م.) قراقویونلو۶۲ سال (۱۴۰۶–۱۴۶۸ م.) آق‌قویونلو۴۰ سال (۱۴۶۸–۱۵۰۸ م.) دوران معاصر اولیه ایران صفوی۲۳۵ سال (۱۵۰۱–۱۷۳۶ م.) هوتکیان۷ سال (۱۷۲۲–۱۷۲۹ م.) ایران افشاری ۶۰ سال (۱۷۳۶–۱۷۹۶ م.) ایران زندی ۴۳ سال (۱۷۵۱–۱۷۹۴ م.) دوران معاصر ایران قاجاری۱۲۹ سال (۱۷۹۶–۱۹۲۵ م.) کشور شاهنشاهی ایران۵۴ سال (۱۹۲۵–۱۹۷۹ م.) دولت موقت ایران۲ ماه در ۱۹۷۹ م. جمهوری اسلامی ایران۴۲ سال و در جریان (از ۱۹۷۹ م. تا کنون) جستارهای وابسته نام‌های ایران فهرست شاهان ایران فهرست رؤسای کشور ایران تاریخ اقتصاد ایران تاریخ نظامی ایران فهرست جنگ‌های ایران گاه‌شمار تاریخ ایرانرده:تاریخ ایران درگاه ایران.mw-pa se -ou pu . avba {display:i li e;fo -size:88%;fo -weigh : o mal}.mw-pa se -ou pu . avba -collapse{floa : igh ; ex -alig : igh }.mw-pa se -ou pu . avba -box ex {wo d-spaci g:0}.mw-pa se -ou pu . avba ul{display:i li e-block;whi e-space: ow ap;li e-heigh :i he i }.mw-pa se -ou pu . avba -b acke s::befo e{ma gi -lef :-0.125em;co e :"[ "}.mw-pa se -ou pu . avba -b acke s::af e {ma gi - igh :-0.125em;co e :" ]"}.mw-pa se -ou pu . avba li{wo d-spaci g:-0.125em}.mw-pa se -ou pu . avba -mi i abb {fo -va ia :small-caps;bo de -bo om: o e; ex -deco a io : o e;cu so :i he i }.mw-pa se -ou pu . avba -c -full{fo -size:114%;ma gi :0 7em}.mw-pa se -ou pu . avba -c -mi i{fo -size:114%;ma gi :0 4em}.mw-pa se -ou pu .i fobox . avba {fo -size:100%}.mw-pa se -ou pu . avbox . avba {display:block;fo -size:100%}.mw-pa se -ou pu . avbox- i le . avba {floa : igh ; ex -alig : igh ;ma gi -lef :0.5em}نبو این مقاله به تاریخ ایران بزرگ (همچنین ایران‌زمین یا ایرانشهر)[۱][۲] شامل محدودهٔ جغرافیایی و حوزه تمدنی فلات ایران و جلگه‌های مجاور آن،[۳] شامل ایران، بخش بزرگی از قفقاز و آسیای مرکزی می‌پردازد.[۴][۵][۶][۷] کاربرد تاریخی ایران تمام مرزهای سیاسی کشوری که تحت تسلط ایرانیان بود همچو میانرودان و اغلب ارمنستان و جنوب قفقاز را هم در بر می‌گیرد.[۸][۹] هگل فیلسوف بزرگ آلمانی، ایرانیان را نخستین ملت تاریخی و شاهنشاهی ایران را اولین امپراتوری تاریخ می‌داند.[۱۰] هنگامی که سخن از تاریخ ایران می‌رود، باید به این نکته توجه داشت که آیا منظور تاریخ اقوام و مردمانی است که از آغاز تاریخ تا کنون در مرزهای سیاسی ایران امروزی زیسته‌اند یا تاریخ اقوام و مردمانی است که خود را به نحوی از انحاء ایرانی می‌خوانده‌اند و در جغرافیایی که دربرگیرندهٔ ایران امروز و سرزمین‌هایی که از دیدگاه تاریخی بخشی از ایران بزرگ (ایرانشهر) بوده‌است زیسته‌اند. ایران گاه تاریخ ایران را از ورود آریایی‌ها که نام ایران نیز از ایشان گرفته شده‌است، به فلات ایران آغاز می‌کنند؛ ولی این به این معنی نیست که فلات ایران تا پیش از ورود ایشان خالی از سکنه یا تمدن بوده‌است. پیش از ورود آریاییان به فلات ایران تمدنهای بسیار کهنی در این محل شکفته و پژمرده شده بودند و تعدادی نیز هنوز شکوفا بودند. برای نمونه تمدن نوشیجان در ملایر[۱۱][۱۲] شهر سوخته (در سیستان و بلوچستان)، تمدن ساکنان تپه سیلک (در کاشان)، تمدن ایلام (در شمال خوزستان)، تمدن منائیان (در بوکان، کردستان و جنوب آذربایجان غربی)، تمدن پارسوا (در پیرانشهر)، تمدن جیرفت (در کرمان)، پادشاهی الیپی (در کرمانشاه (پایتخت) و کردستان)، تمدن لولوبیان (در کرمانشاه (پایتخت)، کردستان و آذربایجان)، گوتیان (در کردستان و کرمانشاه و آذربایجان)، تپه حسنلو در جنوب آذربایجان غربی تمدن گنج دره (در هرسین کرمانشاه)، تمدن زیویه (در سقز کردستان)، تمدن تپه گوران (در گیلانغرب کرمانشاه) تمدن تپه‌های شیخی آباد و جانی (در دینور کرمانشاه)، تمدن گودین تپه (در کنگاور کرمانشاه)، تپه علی کش در ایلام، اسکندری (در هفشجان)، تمدن اورارتو (در آذربایجان)، تپه حصار (در دامغان سمنان)، تپه شهداد (در کرمان)، تپه گیان (در نهاوند همدان)، تمدن کاسی‌ها (ابتدا در بین رودان و سپس در زاگرس)، تپورها در تبرستان (مازندران) و… در سرزمین ایران بودند. قلمرو ایران در زمان سلسله‌های متفاوت محتویات ۱ شکل‌گیری فلات ایران ۲ ایران پیش از تاریخ ۲.۱ عصر سنگ ۲.۱.۱ پارینه سنگی زیرین ۲.۱.۲ پارینه سنگی میانی ۲.۱.۳ پارینه سنگی پسین ۲.۲ دوره نوسنگی و عصر مس ۲.۳ اختراع خط ۲.۴ عصر برنز ۲.۵ اقوام و حکومت‌های محلی ۳ تمدن ایلام ۳.۱ نژاد ایلامی ها ۳.۲ تاریخ ایلام ۳.۲.۱ دودمان های ایلام ۳.۲.۲ فتح سومر ۳.۲.۳ فروپاشی تمدن ایلام ۳.۲.۴ فهرست شاهان ایلام ۳.۳ ساختار حکومت ایلام ۳.۴ دین ایلامیان ۳.۴.۱ الهه‌های ایلامی ۳.۴.۲ کاهنان معابد ۳.۴.۳ مراسم مذهبی ۳.۵ زبان و خط ایلامی ۳.۶ اشیای تاریخی به‌جامانده از ایلامیان ۳.۶.۱ زیگورات چغازنبیل ۴ مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران ۴.۱ خاستگاه ۴.۲ زمان استقرار قبایل ایرانی ۴.۳ مسیرهای احتمالی مهاجرت اقوام ایرانی ۴.۳.۱ از راه شمال غربی و قفقاز ۴.۳.۲ از راه شمال شرقی ۴.۴ آمیختگی دو قوم ایرانی و بومی ۴.۵ رد نظریه مهاجرت به فلات ایران ۵ پادشاهی مادها ۵.۱ تاریخ ۵.۲ شاهان ماد ۵.۳ ارتش و نیرو نظامی ۵.۴ فرهنگ و هنر ۵.۴.۱ معماری و سفال‌گری ۵.۴.۲ نگارگری ۵.۴.۳ نوشتار ۵.۵ جامعه و اقتصاد ۵.۶ دین ۵.۷ پوشش ۵.۸ زبان و ادبیات مادی ۵.۸.۱ زبان مادی ۵.۸.۲ ادبیات مادی ۶ شاهنشاهی هخامنشی ۶.۱ تاریخ ۶.۲ نیروی نظامی ۶.۲.۱ تقسیمات سپاه ۶.۲.۲ گارد هخامنشیان ۶.۲.۳ نیروی دریایی ۶.۳ نظام اداری شاهنشاهی هخامنشی ۶.۴ هنر هخامنشی ۶.۴.۱ موسیقی ۶.۵ وضع اجتماعی و اقتصادی در دوره هخامنشی ۶.۶ اوزان و مقادیر ۶.۷ دادگستری و دیوان قضایی ۶.۸ دانش و فناوری هخامنشیان ۶.۸.۱ حفر کانال سوئز ۶.۹ کشاورزی ۶.۱۰ فهرست شاهنشاهان هخامنشی ۶.۱۱ اشیاء و کتیبه‌های باستانی ۷ امپراتوری سلوکی ۷.۱ حمله اسکندر به ایران و آغاز سلطه یونانی ها ۷.۲ تاریخ ۷.۲.۱ تاسیس ۷.۲.۲ جنگ با اشکانیان ۷.۲.۳ فروپاشی ۷.۳ ارتش ۷.۳.۱ نیروی انسانی ۷.۳.۲ آرگیراسپیدها ۷.۳.۳ پیاده‌نظام «رومی مانند» ۷.۴ فهرست شاهان ۸ شاهنشاهی اشکانی ۸.۱ تاریخ ۸.۲ فهرست شاهنشاهان اشکانی ۸.۳ فرهنگ یونانی و احیای فرهنگ ایرانی ۸.۴ هنر و معماری ۸.۴.۱ باتری تیسفون (باتری بغداد) ۸.۵ دموکراسی ۸.۶ ارتش ۸.۷ پول رایج ۹ شاهنشاهی ساسانی ۹.۱ تاریخ ۹.۱.۱ شکل‌گیری و دوره آغازین ۹.۱.۲ نخستین دوره شکوفایی ۹.۱.۳ دوره میانی ۹.۱.۴ دومین دوره شکوفایی ۹.۱.۵ زوال و فروپاشی ۹.۲ دولت ساسانی ۹.۳ قدرت نظامی و سپاه ۹.۳.۱ رسته‌های نظامی ۹.۳.۲ گارد جاویدان ۹.۳.۳ نیرو دریایی ۹.۳.۴ دیوار بزرگ گرگان ۹.۴ شهرسازی ۹.۵ آموزش ۹.۶ هنر ساسانی ۹.۷ معماری ساسانی ۹.۸ اقتصاد ۹.۸.۱ سیاست ایران در زمان ساسانی، در مورد راه ابریشم ۹.۹ فرهنگ ۹.۱۰ علم، هنر و ادبیات ۹.۱۱ فهرست شاهنشاهان ۹.۱۲ نوادگان ۱۰ خلافت ۱۰.۱ پیش‌زمینه ۱۰.۲ خلافت راشدین و فتح ایران ۱۰.۲.۱ تاریخ و حمله به ایران ۱۰.۳ خلافت اموی ۱۰.۳.۱ معماری ۱۰.۴ خلافت عباسی ۱۰.۴.۱ تاریخ ۱۰.۴.۲ استقلال ایران ۱۰.۴.۳ فهرست خلیفه‌ها ۱۰.۴.۴ مدیریت، علم و فرهنگ ۱۱ میان‌دوره ایرانی ۱۱.۱ وضعیت سیاسی قرن چهارم هجری ۱۱.۲ طاهریان ۱۱.۳ صفاریان ۱۱.۳.۱ تاریخ ۱۱.۳.۱.۱ یعقوب لیث ۱۱.۳.۱.۲ عمرو لیث ۱۱.۳.۱.۳ فروپاشی صفاریان ۱۱.۳.۲ فرهنگ و ادبیات ۱۱.۳.۳ سازندگی‌های صفاریان ۱۱.۳.۴ کشاورزی ۱۱.۳.۵ فهرست امیران ۱۱.۴ سامانیان ۱۱.۴.۱ تاریخ ۱۱.۴.۲ زبان فارسی ۱۱.۴.۳ دیوانسالاری ۱۱.۴.۴ فهرست امیران سلسله سامانی ۱۱.۵ آل زیار ۱۱.۶ آل حسنویه ۱۱.۷ آل بویه ۱۱.۸ امیران محلی ۱۲ سلطنت ترکان ۱۲.۱ غزنویان ۱۲.۲ سلجوقیان ۱۲.۳ غوریان ۱۲.۴ خوارزمشاهیان ۱۲.۵ اتابکان ۱۲.۶ اسماعیلیه ۱۳ از حمله مغول تا برآمدن صفویه ۱۳.۱ حمله مغول ۱۳.۲ ایلخانیان ۱۳.۳ امیران محلی ۱۳.۴ تیموریان ۱۳.۵ آق قویونلو ۱۳.۶ قراقویونلو ۱۴ صفویان ۱۵ افشاریان ۱۶ زندیان ۱۷ قاجاریان ۱۸ پهلوی ۱۹ جمهوری اسلامی ۲۰ تاریخ معاصر ایران ۲۱ ایران معاصر و جنبش‌های اجتماعی ۲۱.۱ جنبش‌ها و اقدامات اصلاحی پیش از مشروطه ۲۱.۲ جنبش مشروطه ۲۱.۳ ایران در جنگ جهانی یکم ۲۱.۴ دوران رضاشاه ۲۱.۵ جنگ جهانی دوم و اشغال نظامی ایران ۲۱.۶ نهضت ملی و کودتای اوت ۱۹۵۳/مرداد۱۳۳۲ ۲۱.۷ وقایع سال‌های ۱۳۳۹ تا قیام پانزدهم خرداد۱۳۴۲ ۲۱.۸ ایران در سال‌های ۱۹۶۳/۱۳۴۲ تا ۱۹۷۷/۱۳۵۶ ۲۱.۹ انقلاب فوریهٔ ۱۹۷۹/بهمن۱۳۵۷ ۲۲ بخشبندی تاریخ ایران ۲۲.۱ دودمان‌های دوران باستان ۲۲.۲ دودمان‌های پس از اسلام ۲۳ بازگویی تاریخ ایران در جهان ۲۴ نقشه‌های ایران در سلسله‌های گوناگون ۲۵ جستارهای وابسته ۲۶ پانویس ۲۷ منابع ۲۸ پیوند به بیرون شکل‌گیری فلات ایران .mw-pa se -ou pu .ha o e{fo -s yle:i alic}.mw-pa se -ou pu div.ha o e{paddi g- igh :1.6em;ma gi -bo om:0.5em}.mw-pa se -ou pu .ha o e i{fo -s yle: o mal}.mw-pa se -ou pu .ha o e+li k+.ha o e{ma gi - op:-0.5em}مقالهٔ اصلی: فلات ایران § شکل گیری فلات ایران پویانمایی جدا شدن قاره‌ها از ابرقاره پانگه‌آ. فلات ایران در دوره سوم زمین‌شناسی، در فاز کوه‌زایی لارامید به وجود آمده‌است. فلات ایران، ۶۵٬۵ میلیون سال پیش، هنوز در زیر آب قرار داشت. با بیرون آمدن فلات بزرگ ایران از زیر آب، کویر لوت و دشت کویر در آن زمان، دریاچه‌های بزرگی بودند و رطوبت کافی برای تشکیل جنگلهای سرسبز و مراتع(مرتع‌ها) وسیع در آن نواحی وجود داشت. امروزه بقایای صدف‌ها و حیوانات فسیل شده، در تمام بخش‌های کویری و خشک ایران وجود دارد. از حدود ۲۰ تا ۱۵ هزار سال پیش، دوره خشکسالی آغاز می‌شود که هنوز هم ادامه دارد. در این سال‌ها دریاچه‌های دشت‌کویر و کویر لوت به تدریج خشک شده و دریاچه‌های ساوه، زره (هامون)، نی ریز و ارومیه هم تحت تأثیر این خشکی هوا قرار می‌گیرند.[۱۳] روایت منابع جدیدتر متفاوت است. حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون سال پیش، در مرحله سوم تقسیم شدن قارهٔ اولیه یعنی پانگه‌آ، سه قسمت پهنه فلات ایران که ۳۰۰ میلیون سال پیش دور از یکدیگر در ساحل اقیانوس تتیس، قرار داشت به هم پیوست. برخورد صفحه هند و آسیا، سبب گسترش اقیانوس اطلس و اقیانوس هند شده و اقیانوس تتیس کوچکتر و بسته شد. دریاچه خزر و ارومیه، دریای سیاه و دریاچه آرال به واقع باقی‌مانده تتیس هستند.[۱۴] رشته کوه البرز، از برخورد صفحات قاره‌ای در امتداد کمربند کوه‌زایی آلپ ـ هیمالیا شکل گرفت. این کمربند از شرق اقیانوس اطلس تا غرب اقیانوس آرام گسترش یافته‌است. کوه‌های البرز را بخشی از قسمت شمالی کوه زایی آلپ ـ هیمالیا در آسیای غربی می‌دانند که از شمال به بلوک فرورفته دریاچه خزر و از جنوب به فلات مرکزی ایران محدود می‌شود. رشته کوه‌های زاگرس، حاصل برخورد دو صفحه اوراسیا و عربستان است. این چین‌خوردگی متوقف نشده و دگرگونی زمین در غرب ایران و منطقه زاگرس همچنان ادامه دارد و کوه‌های این خطه هر سال ۱۲ میلی‌متر بلندتر می‌شود. در مقابل، رشته کوه قدیمی البرز روز به روز فرسوده‌تر و کم ارتفاع تر می‌شود.[۱۵] منبع دیگری افزایش سطح کوه‌های زاگرس را ۳۵ میلی‌متر در سال و در جهت شمال - شمال شرقی ذکر کرده‌است. متوسط ارتفاع فلات ایران ۱۵۰۰ متر است. کوه‌زایی آلپ در اواخر میوسن، همراه با برخورد بین دو صفحه قاره‌ای رخ داده‌است. اوج کوه‌زایی در فلات و تغییر شکل آن، در اواخر پلیوسن و اوایل دوره کواترنری بوده‌است. اساسی‌ترین وجه تغییر شکل فلات، بالا آمدن و ضخیم شدن پوسته می‌باشد. کوه‌زایی لارامید، حدود ۶۵ میلیون سال پیش در اواخر کرتاسه و در دوره پالئوسن رخ‌داده و تأثیر اساسی در شکل‌گیری فلات ایران و آلپ داشته‌است. دوره نئوژن در ایران نیز نظیر اروپا در ابتدا با جنبش‌های کوه‌زایی مهمی همراه بوده‌است و در نتیجه آن، قسمت مهمی از ایران در البرز و زاگرس سر از آب خارج کرده‌اند در این دوره وسعت دریاها به مراتب کمتر شده و در اواخر آن دریای باز شمال ایران به دریای بسته خزر و سیاه تبدیل می‌شود.[۱۶] ایران پیش از تاریخ مقالهٔ اصلی: ایران پیش از تاریخ و گاه‌شمار تاریخ ایران از غارنشینی تا ظهور هخامنشیان دوران پیشاتاریخ، پیش‌ازتاریخ[۱۷] یا ما قبل تاریخ به محدودهٔ زمانی پیش از ثبت و ضبط تاریخ یا اختراع سامانهٔ نوشتاری گفته می‌شود. پیشاتاریخ به دوره‌ای از زندگی انسان، پیش از اختراع خط اشاره دارد که انسان در آن دوره هنوز به ثبت و گزارش زندگی و دستاوردهای خود توانا نشده بود و تجربه‌ها و دستاوردهای انسان به سرعت از بین می‌رفت.[۱۸] طی صد و پنجاه سال کاوش‌های باستان‌شناسی در ایران، دوران پیش از تاریخ ایران به‌طور یکسان مورد کاوش قرار نگرفته‌است؛ در حالی که در مناطق غربی و جنوبی کاوش‌های وسیعی انجام شده‌است، مناطق شمالی و شرقی نسبتاً کشف ناشده مانده‌است. دوران پارینه‌سنگی نادیده گرفته شده‌است. در مقابل، دوره نوسنگی به منظور مطالعه شکل‌گیری یک‌جانشینی به‌طور قابل ملاحظه‌ای مطالعه شده‌است. به دوره مس‌سنگی اولیه و میانی هم کم توجهی شده‌است. حال آنکه، دوره مس سنگی پسین به منظور بررسی شکل‌گیری دولت به خوبی بررسی شده‌است. مطالعه عصر برنز اولیه نیز دچار همین ناهمگونی است. درحالی که دوره پیش‌ایلامی موضوع مورد علاقه در کاوش بوده‌است، فرهنگ یانیک در شمال غرب ایران نادیده گرفته شده‌است. فرایند شهرنشینی و مبادلات بین مناطق در عصر برنز میانی بررسی شده‌است، اما عصر برنز پسین و عصر آهن پیشین، مورد بررسی قرار نگرفته‌است ادوار پس از آن که مقارن با شکل‌گیری دولت‌های ماد و هخامنشی است، بسیار بررسی شده‌است.[۱۹] عصر سنگ تصویر ۱: جمجمه انسان راست‌قامت یافت شده در دمانیسی جمجمه انسان راست‌قامت مربوط به ۱/۸ میلیون سال پیش در دمانیسی واقع در گرجستان امروزی یافت شده[۲۰][۲۱][۲۲] که گواهی بر حضور انسان در ایران عصر سنگ دارد.[۲۳] پارینه سنگی زیرین غارهای دربند رشی هرچند کاوش‌های مربوط به دوره پارینه‌سنگی در ایران (تا ۱۲۰۰۰ سال پیش) ناچیز است، اما با توجه به موقعیت جغرافیایی فلات ایران، این سرزمین تنها پلی بوده‌است که انسان شکارچی-گردآورنده در مهاجرت از آفریقا به جنوب آسیا می‌توانسته از آن عبور کند.[۲۴] آثار یافت شده از این دوران در ایران، محدود به غارها و پناهگاه‌های صخره‌ای در زاگرس میانی، چند منطقه در ساحل دریای خزر و مناطق پراکنده‌ای در کویرهای مرکزی می‌شود. یافت شدن سکونتگاهی با قدمت هشتصد هزار سال در آسیای میانه این گمان را طرح کرده که در ایران نیز در آن زمان انسان‌هایی می‌زیسته‌اند.[۲۵] غار شکارچیان در ناحیه بیستون کرمانشاه برخی از قدیمی‌ترین آثار باستانی کشف‌شده در ایران، همانند نمونه‌های کاوش شده در کشف‌رود و گنج پر در شمال این کشور، گواهی‌دهندهٔ حضور انسان در ایران از دوران پارینه‌سنگی زیرین هستند.[۲۶] در این دوره دو سنت ساخت ابزار وجود دارد که یکی نوعی تبر ساخته شده از تراشه سنگی است و در شرق رودخانه فرات از جمله ایران اثری از آن یافت نشده‌است. دیگری ابزارهای خردکننده از تراشه سنگی است که در مناطق شرقی اوراسیا از جمله ایران یافته شده‌است.[۲۷] ابزار سنگی از کشف رود، دوره پارینه سنگی زیرین، موزه ملی ایران پارینه سنگی میانی گستره وجود انسان نئاندرتال آثاری از نئاندرتال‌های ایران از پارینه‌سنگی میانی وجود دارد که عمدتاً در منطقهٔ زاگرس، در مکان‌هایی مانند ورواسی و یافته (از فرهنگ موستری)، پیدا شده‌اند.[۲۸][۲۹] ابزار لوالوا از نیاسر، دوره پارینه سنگی میانی سکونتگاه‌های انسان اولیه در پارینه‌سنگی میانی، اغلب در غارهای ناحیه زاگرس شامل غار قبه، غار خر و پناهگاه سنگی ورواسی کشف شده‌است. این مکان‌ها نزدیک منابع ساخت ابزار سنگی موستری می‌باشد و نوع ابزارها نشانه غلبه روش زندگی شکارگری است.[۳۰] غار شنیدار در کردستان عراق مهمترین سکونتگاه کاوش شده می‌باشد که به انسان‌های نئاندرتال تعلق داشته‌است و یافته‌های بسیار شبیه غار حاضرمرد در سلیمانیه و سکونتگاه‌های زاگرس در ایران است، با این حال هیچ نئاندرتالی در سکونتگاه‌های واقع در ایران یافته نشده‌است.[۳۱] شناخته شده‌ترین سکونتگاه‌ها در ناحیه زاگرس در ایران عبارتند از شامل غار کوبه، غار خار و پناهگاه سنگی وارواسی[۳۲] نزدیک بیستون و نیز غار کنجی و غار ارجنه نزدیک خرم‌آباد. همه این سکونتگاه‌ها دربردارنده تراشه‌های سنگی، استخوان‌های حیوانات و خاکسترهای اجاق است. اما در هیچ‌یک سازه دیگری نظیر ابزارهای چوبی و استخوانی نیست. به نظر می‌رسد که انسان‌ها در زمان‌های گرم تر در این مناطق سکونت گزیده‌اند.[۳۳] پارینه سنگی پسین دهانه غار شانه‌در در کوه‌های بَرادوست در شمال غربی زاگرس که آثاری از این فرهنگ در آن یافت شده است. در پارینه‌سنگی پسین، فرهنگ‌هایی چون برادوستی و زرزی در منطقه جان گرفتند. در این دوران، سکونتگاه‌های زاگرس در فضای باز بوده‌اند و ابعاد آن‌ها، نظامی سلسله‌مراتبی را نشان می‌دهد.[۳۴] فرهنگ برادوستی یا اوریگنیشن زاگرسی قدیمی‌ترین فرهنگ دورهٔ پارینه‌سنگی پسین در ناحیه زاگرس است، که بین ۱۹۰۰۰ تا ۳۸۰۰۰ سال پیش در این سرزمین رواج داشته‌است.[۳۵] در این دوره سکونتگاه‌های ناحیه زاگرس در فضای باز واقع شده‌است و ابعاد مختلف آن‌ها نشان دهنده یک نظام سلسله مراتبی است، به‌طوری‌که گویا سکونتگاه‌های بزرگتر گنجایش پنجاه نفر را دارد. سکونتگاه‌هایی نیز برای دسته‌های کوچک شکارچیان تعبیه شده که تا دو تا پنج نفر گنجایش دارد و مناسب اقامت کوتاه مدت است. این سکونت گاه‌ها به دو فرهنگ برادوستی(Ba ados ia ) و زارزی(Za zia ) تعلق دارد. در قیاس با فرهنگ موستری دوره میانی، فرهنگ برادوستی (۴۰۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ سال پیش) توان ساخت انواع بیشتری از ابزارها را داشته و تکنیک‌های پیشرفته تری برای ابزارسازی به کار گرفته‌است. ساخت ابزارهای تیغه‌ای نشانه بهره‌گیری بیشتر از گیاهان است.[۳۶] همچنین تیغه‌های سنگی برای استفاده در نوک پیکان و نیزه ساخته شده‌است. هرچند، نوع شکارها نسبت به دوره قبل تغییر نکرده‌است، اما سلاح‌ها متنوع تر شده‌است. همچنین از استخوان برای ساخت درفش و ابزارهای سنگی برای آسیا کردن قطعات اخرا و دانه‌های گیاهان استفاده شده‌است. هرچند وجود رنگدانه‌های اخرا گواه بر رنگ آمیزی بدن یا ابزارهاست، اما برخلاف اروپا غارنگاره‌ای یافت نشده‌است. آثار این فرهنگ در ناحیه زاگرس در غار ارجنه، غار خار، غار یافته و پناهگاه سنگی وارواسی یافت شده‌است و نشان دهنده تعداد بسیار بیشتری سکونتگاه در زاگرس میانی است. فراتر از زاگرس، سکونتگاه‌هایی در حاشیه دریاچه طشک، دریاچه مهارلو و ۲۴ سکونتگاه در مرودشت یافت شده‌است. این نشانه آن است که در این دوره انسان سازگاری بیشتری با شرایط محیطی یافته‌است. اواخر دوره برادوستی (حدود ۲۰۰۰۰ سال پیش) مصادف با آخرین بیشینه یخچالی است و کوه‌ها در تمام سال پوشیده از برف بوده‌است و انسان‌ها در طول سال باید کوچ می‌کرده‌اند و غذای کمتری در ارتفاعات می‌یافته‌اند.[۳۷] فرهنگ زارزی که از ۲۰۰۰۰ تا ۱۲۰۰۰ قبل رواج داشته‌است، احتمالاً از فرهنگ برادوستی برآمده باشد، یا با فاصله زمانی از آن شکل گرفته باشد. در این دوره ابزارهای کوچکتری نظیر میکرولیت و میکروبرین ساخته شده‌است. در اواخر این دوره از سنگ برای آسیا کردن دانه گیاهان وحشی استفاده می‌شود.[۳۸] با تخمین دیگر فرهنگ زارزی از ۱۷۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ سال پیش رایج بوده‌است و به دوره نوسنگی ختم می‌شود.[۳۹] سنگ چخماق در پایان دوره زارزی انقطاعی در نشانه‌های باستان شناختی پدید می‌آید، که احتمال دارد ناشی از آب و هوای نامناسب موسوم به یانگر درایاس در فاصله ۱۳۰۰۰ تا ۱۱۰۰۰ سال پیش باشد. در این دوره که سردتر یا خشک‌تر بوده‌است، ناحیه زاگرس، با ارتفاع بین ۶۰۰ تا ۱۵۰۰ متر، تقریباً فاقد پوشش درختی بوده‌است. در نتیجه، انسان‌ها مجبور شدند برای یافتن غذا به ارتفاعات پایین‌تر بیایند و با اجداد وحشی بزسانان مواجه شدند.[۴۰] سکونت‌گاه قره‌کمر، در شمال شهر اَیبَک در ولایت سمنگان افغانستان، کشف شده که آثار بدست‌آمده از آن از سنخ فرهنگ اوریگنیشن است، اما به فرهنگ برادوستی شباهت ندارد.[۴۱] سکونتگاه‌های دشت ناور، در ولایت غزنی، که قدمتی بین ۳۰٫۰۰۰–۵۰٫۰۰۰ سال دارد و آثار یافت شده در آن شبیه آثار موجود در درهٔ کور بدخشان است.[۴۲] دوره نوسنگی و عصر مس مقالهٔ اصلی: دوران نوسنگی و مس‌سنگی در ایران دیوارنگاری غار دوشه، لرستان، وجود این غار نشان می‌دهد که سابقه دیوارنگاری در ایران به دوران نوسنگی و حدود ۴۵۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد.[۴۳][۴۴] دوره نوسنگی در ایران از ۱۰۰۰۰ سال پیش تا ۷۵۰۰ سال پیش را دربرمی گیرد. به علت سردی آب و هوا، تقریباً هزار سال طول کشید تا عصر نوسنگی از هلال حاصل‌خیز به فلات ایران برسد و امکان کشاورزی مهیا شود. سکونتگاه‌های نوسنگی یافت شده در ایران همگی در محل‌هایی هستند که امکان کشت دیم فراهم بوده‌است. از سوی دیگر، احتمالاً دامپروری از سرزمین کردستان آغاز شد و سپس به دیگر نواحی گسترش یافت. البته تا کنون فقط نواحی غرب و جنوب غرب ایران در کوه پایه‌های زاگرس و دشت خوزستان مورد کاوش قرار گرفته‌است.[۴۵] سکونتگاه‌های نوسنگی یافت شده در ایران، در جاهایی با امکان دیم‌کاری قرار دارند.[۴۶] از هزارهٔ دهم تا هفتم پیش از میلاد، نخستین جوامع کشاورزی، در منطقهٔ زاگرس در غرب ایران، از جمله چغاگلان، چغابنوت و چغامیش به شکوفایی رسیدند.[۴۷][۴۸][۴۹] اختراع خط مقالهٔ اصلی: خط (نوشتار) §  تاریخ خط، و تاریخ نگارش نمونه ای از خط جیرفتی، برای بهتر دیدن روی تصویر کلیک کنید. پیش از تاریخ به زمانی گفته می‌شود که انسان هنوز موفق به اختراع خط (نوشتار) نگردیده بود. از حدود ۳۶۰۰ سال ق.م. انسان موفق به اختراع خط گردید. پیش از این پنداشته می‌شد نخستین مخترعین خط ابتدا سومریان (۳۶۰۰ پ. م) و سپس ساکنان نواحی جنوبی میان‌رودان و تمدن ایلام در خوزستان باشند. با کاوش‌های جدید مشخص شد اختراع خط و نوشته، مربوط به تمدن جیرفت در ایران است بر اساس سنگ نوشتهٔ جدیدی که در نوامبر سال ۲۰۰۷ در کاوشگاه جیرفت یافت شد.[۵۰][۵۱][۵۲][۵۳][۵۴][۵۵][۵۶][۵۷] خط میخی سومری، پیش از این تصور می‌شد سومریان مخترع خط هستند. عصر برنز مقالهٔ اصلی: عصر برنز در ایران کوزه سفالی متعلق به هزاره چهارم قبل از میلاد در موزه ملی ایران آغاز عصر برنز با تحولات عظیم در ساختار جوامع ایران همزمان بود.[۵۸] در این دوره جمعیت فلات ایران به‌شدت افزایش یافت.[۵۹] در مطالعهٔ معماری و سکونت‌گاه‌های ایران در اوایل قرن برنز، دو حوزهٔ فرهنگی شاخص در ایران پدیدار می‌شود:[۶۰]در اواسط عصر برنز، فلات ایران صحنهٔ شکوفایی گسترده ولی کوتاه‌مدت شهرنشینی بود.[۶۱] مراکز شهری‌ای چون شهر سوخته، تپه حصار، تپه یحیی، شهداد، و جیرفت بخشی از شبکهٔ بازرگانی‌ای بودند که آسیای مرکزی را به سواحل جنوبی خلیج فارس و دریای عمان، ایلام، و میانرودان وصل می‌کرد.[۶۲] مهمترین کالاهای تجارتی در این شبکه مس (از مرکز و جنوب‌شرقی ایران و عمان) و لاجورد (از بدخشان در افغانستان و کویته در پاکستان) بود که بخش عمدهٔ آن به سرزمین‌های غربی (به‌ویژه میانرودان) صادر می‌شد و در تزئینات ابنیهٔ اداری و آیینی طبقهٔ حاکم به کار می‌رفت.[۶۳] در عصر برنز، مناطق پیرامون دشت‌های فلات ایران از میانهٔ هزارهٔ چهارم پیش از میلاد تا اوایل هزارهٔ سوم پیش از میلاد، دستخوش پیدایش مراکز شهری شد که نتیجهٔ گسترش بازرگانی به‌ویژه در زمینهٔ فلز بود. این فرایند، غالباً شاخه‌ای از پیدایش تمدن در دوران اوروک میانرودان دانسته می‌شود.[۶۴] در دوران برنز، جمعیت فلات ایران به شکلی قابل توجه افزایش یافت.[۶۵] سکونتگاه‌های نوسنگی یافت شده در ایران همگی در محل‌هایی هستند که امکان کشت دیم فراهم بوده‌است. از سوی دیگر، احتمالاً دامپروری از سرزمین کردستان آغاز شد و سپس به دیگر نواحی گسترش یافت. البته تا کنون فقط نواحی غرب و جنوب غرب ایران در کوه پایه‌های زاگرس و دشت خوزستان مورد کاوش قرار گرفته‌است.[۶۶] مجسمه گاو و بز، موزه ایران باستان اقوام و حکومت‌های محلی مقالهٔ اصلی: فهرست تمدن‌ها و جاهای باستانی ایران پیش از تمدن ایلام لولوبی (قوم) اورارتو هوری‌ها کوتیان (قوم) پریان (قوم) کاسیان منائیان تمدن جیرفت تپه گیان شهر سوخته تپه سیلک تپه حسنلو تپه مارلیک تل ابلیس تپه حصار دامغان تمدن ایلام مقالهٔ اصلی: تمدن ایلام نقشه‌ای از سرزمین ایلام باستان (قرمز) و نواحی همسایه آن. خلیج فارس در عصر برنز گسترش بیشتری رو به شمال غربی داشت. تمدن ایلام[۶۷][۶۸]، (به پارسی باستان: ????????????[۶۹]) نام یک تمدن در منطقه‌ای است که بخش بزرگی، در جنوب غربی فلات ایران را در پایان، هزارهٔ سوم قبل از میلاد در بر می‌گرفت و در دورهٔ هخامنشیان به منطقه جغرافیایی سوزیانا شوش کاهش یافت. ایلامیان کشورشان را «هَتَمَتی» (Ha am i) به‌ معنی «سرزمین خدا» می‌خواندند، اکدیان بدان «اِلامتو» (Elam u) می‌گفتند و سومریان آن را با اندیشه‌نگاشت NIM به معنای «بالا و مرتفع» می‌نوشتند.[۷۰] در ۲۷۰۰ پیش از میلاد، نخستین شاهنشاهی ایلامی در شوش 《در جنوب غربی ایران》 تشکیل شد.[۷۱][۷۲] سفالینه‌های نقاشی شده متعلق به حدود ۳۵۰۰ پیش از میلاد در شوش واقع در ایلام بیانگر دوره‌ای پیشرفته از طرح‌های هندسی، ایجاد سبک خاص از انسان و شکل‌هایی از جانوران در آن‌ها می‌باشد.[۷۳] در حدود ۲۰۹۴ تا ۲۰۴۷ پیش از میلاد ایلام توسط شولگی، دومین پادشاه سلسله سوم اور تسخیر گردید و بعداً در سال ۲۰۰۴ پیش از میلاد سلسله سوم اور توسط ایلام واژگون می‌شود.[۷۳] در سال ۶۳۹ پیش از میلاد آشوربانیپال شاه آشور، ایلام را شکست داد و شوش را غارت کرد. پس از این جنگ، ایلام هرگز به عنوان یک قدرت مستقل ظاهر نگردید.[۷۳] ایلامیان از آغاز دوره پیش ایلامی تا پایان دوره ایلام نو، حدود ۲۶۶۱ سال در جنوب غربی ایران زندگی و حکومت می‌کردند.[۷۳] نژاد ایلامی ها ایلامی ها از مردمان بومی ایران و جنوب غرب ایران به حساب می‌آیند. آنان نه سامی هستند و نه آریایی. ریشه آن‌ها به مردمان رشته کوه‌های زاگرس می‌رسد همانند دیگر مردمان بومی ایران. اصالت لرهای امروزی ممکن است به ایلامیان یا کاسیت‌ها یا حاصل ادغام این اقوام بومی با اقوام مهاجر هند و اروپایی، برسد.[۷۴] تاریخ ایلام مقالهٔ اصلی: تاریخ ایلام نیا-ایلامی: حدود ۳۲۰۰ پ. م تا ۲۷۰۰ پ. م (خط نیا-ایلامی در شوش)[۷۳] ایلام باستان: حدود ۲۷۰۰ پ. م تا ۱۶۰۰ پ. م (نخستین اسناد تا دودمان اپرتی)[۷۳] ایلام میانه: حدود ۱۵۰۰ پ. م تا ۱۱۰۰ پ. م (دودمان آنزان تا حملهٔ بابلی‌ها به شوش)[۷۳] ایلام نو: حدود ۱۱۰۰ پ. م تا ۵۳۹ پ. م (۵۳۹ قبل از میلاد آغاز دورهٔ هخامنشی)[۷۳] دودمان های ایلام نیا-ایلامی پادشاهی اوان پادشاهی سیماشکی پادشاهی اپرتی دودمان کیدینو دودمان ایگه هلکی دودمان شوتروکی ایلام نو (قسمت اول) ایلام نو (قسمت دوم) فتح سومر در سال ۲۲۸۰ پیش از میلاد ایلامیان که در اوج قدرت خود بودند، اور پایتخت سومریان را اشغال و غارت و خدای ویژه آن را به اسارت بردند. سومر مستعمره و خراج‌گذار ایلام شد و در پایان در ۲۱۱۵ ق. م در دوره فرمانروایی ریم-سین یکم دولت مشترک سومری – اکدی را به طرزی نابود کردند که ملت سومر هیچگاه نتوانست از خرابه‌های تاریخ سر برآورد. مشیرالدوله پیرنیا در این باره می‌نویسد: .mw-pa se -ou pu . empla equo e{ove flow:hidde ;ma gi :1em 0;paddi g:0 40px}.mw-pa se -ou pu . empla equo e . empla equo eci e{li e-heigh :1.5em; ex -alig : igh ;paddi g- igh :1.6em;ma gi - op:0}دِمورگان و سایر نویسندگان فرانسوی به‌این عقیده‌اند که غلبه ایلامیان بر سومری‌ها و مردمان بنی سام نتایج تاریخی زیادی دربرداشته، توضیح اینکه ایلامیان به قدری با خشونت و با ملل مغلوبه رفتار کرده‌اند، که آن‌ها از ترس جان از مساکن و اوطان خود فرار کرده، هرکدام به طرفی رفته‌اند؛ بنابراین عقیده دارند مردمی که ایزد آشور را پرستش می‌کردند، بطرف قسمت وسطای رود دجله و کوهستان‌های مجاور آن رفته شالوده دولت آشور را نهادند. مهاجرت ابراهیم با طایفه خود به فلسطین و بالاخره هجوم هیکسوس‌هایِ سامی‌نژاد به مصر و تأسیس سلسله‌ای از فراعنه در آن مملکت نیز از نتایج غلبه ایلامیان بر ملل سامی‌نژاد بود.[۷۵] فروپاشی تمدن ایلام در این سند از آشوربانیپال، ویران‌سازی شوش در سال ۶۴۷ پ.م. شرح داده‌شده‌است. در سال ۶۴۰ ق.م. آشور بانیپال پادشاه آشور، ایلام را تصرف و مردم ایلام را کشتار و دولت ایلام را نابود کرد. تمدن دیرینه ایلام، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومری‌ها، اَکَدی‌ها، بابلی‌ها و آشوری‌ها از دشمن خود آشور شکست خورد و از صفحه روزگار ناپدید گردید.[۷۶] فهرست شاهان ایلام مقالهٔ اصلی: فهرست شاهان ایلام دودمان‌نامهٔ شاهان اوان و شاهان سیماشکی؛ ۱۸۰۰ تا ۱۶۰۰ پیش از میلاد، موزهٔ لوور. ساختار حکومت ایلام عنصر اساسی نظام حکومتی ایلام، درهم‌تنیدگی آن با فرهٔ ایزدی بود.[۷۷] به این فره، در تمدن ایلامی کیتِن گفته می‌شد که طلسمی جادویی، فرهٔ ایزدی، قدرت محافظ و همچنین قدرت مجازات‌گر بود. پادشاهان ایلام قدرت خود را بر پایهٔ محافظت جادویی کیتن استوار می‌کردند و خود را در برابر رعیت، کارگزار زمینی کیتن الهی می‌دانستند.[۷۸] کسی که به آن تعدی می‌کرد، زندگی خود را می‌باخت، مطرود می‌شد و می‌بایست بمیرد.[۷۹] البته باید توجه داشت که همهٔ خدایان ایلامی چنین کیتنی داشتند ولی کیتن هومبان لااقل از زمانی که این خدا به سروری خدایان ایلامی رسید، فرهٔ خاص فرمانروا به حساب می‌آمد. کیتنِ ایزد هومبان، مخصوص پاسداری ایزدی از شاه ایلام بود و قلمرو حکومت شاه، قلمرو مشترک او با ایزدان بود. برای نمونه، در سندی قضایی دربارهٔ مجازات، آمده‌است: «او باید وارد آب شود، ایزد [رودخانه] شازی، جمجمهٔ او را در گرداب خود تکه‌تکه کند! دبوس ایزد و شاه بر سر او کوفته شود! از قلمروی ایزد و شاه رانده شود!»[۸۰] در دادگاه‌های حقوقی ایلام نیز شهادت‌دادن با ادای سوگند به شاه و ایزدان انجام می‌شد و اگر کسی شهادت دروغ می‌داد، ولو اینکه تنها به شاه سوگند خورده باشد، کشته می‌شد؛ بنابراین تخطی از تعهدی که سوگند به فرمانروا ضامن آن بود، نه‌تنها باعث مجازات‌های دنیوی می‌شد، بلکه عواقب مذهبی سختی نیز در پی داشت و نشان‌گر این نکته است که در دورهٔ ایلامی، شاهان خود را جانشین و خادم ایزدان بر روی زمین می‌دانستند و هرگونه مخالفت با خود، مخالفت با خدایان تلقی می‌شد و مجازات یکسانی داشت.[۸۱] مهر پادشاه در زمان پادشاهی سیماشکی بنیان‌گذار دودمان اَپَرتی که در حدود سال ۱۸۵۰ پیش از میلاد تشکیل شده بود، با تأکید بسیاری خود را «شاه» می‌نامید و هرگز خودش را «حاکم» نخواند. اما در لوحی که از سال اول فرمانروایی او به‌دست‌آمده، او خود را «خدا» می‌نامد. این نخستین و تنها باری است که یک فرمانروای ایلامی به مقام خدایی رسیده‌است. والتر هینتس دراین‌باره می‌گوید: «براساس این لوح می‌توان نتیجه گرفت که به قدرت رسیدن اپرت باید یک رویداد بی‌اندازه مهم باشد». البته بزودی این «خودخداانگاری» شاه کنار گذاشته شد و شاهان ایلامی خود را خادم و ابزار دست ایزدان می‌دانستند که از حمایت خاص آنان برخوردار بودند و هیچ‌گاه خود را همسنگ ایزدان به‌شمار نمی‌آوردند.[۸۲] شیوهٔ حکومت ایلامی‌ها تا قبل از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد، حکومتی سه نفره بود. به این صورت که علاوه بر شاه، دو زمام‌دار مقتدر دیگر که مرئوس شاه محسوب می‌شوند، در حکومت بر ایلام سهیم بودند. این دو نفر، برادر و پسر شاه بودند که برادر جوان‌تر شاه نایب‌السلطنه بود و پس از شخص شاه، مقام برتر را داشت و پس از او حاکم شوش بود که می‌بایست پسر شاه باشد.[۸۳] به‌عقیدهٔ دیاکونوف، عنوان یا لقب سلطنتی، از پدر به پسر نمی‌رسید و محتملاً شاهان از میان مقامات عالی‌رتبهٔ پایین‌تر برگزیده و انتخاب می‌شدند؛ به احتمالی، این عالی‌رتبگان معمولاً از نزدیک‌ترین وابستگان شاهان پیشین بوده‌اند.[۸۴] اما والتر هینتس معتقد است که نایب‌السلطنه، پس از درگذشت شاه به‌جای او به تخت می‌نشست و پس از جلوس، می‌بایست با بیوهٔ شاه متوفی ازدواج کند و برادر جوان‌ترش نایب‌السلطنه می‌شد. اگر شاه برادر جوان‌تری نداشت، شاهزادهٔ شوش به مقام نایب‌السلطنهٔ ایلام می‌رسید. اما با جلوس شاه جدید، حاکم شوش در منصب خود باقی می‌ماند و فقط در صورت مرگ او، شاه ایلام می‌توانست پسر خود را به‌جای وی بگمارد. اگر شاه پسری نداشت، پسر برادر شاه، شاهزادهٔ شوش می‌شد و اگر او پسر و پسر برادری نداشت، پسر خواهر شاه شاهزادهٔ شوش می‌شد. البته از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد به بعد، شاه ایلام به‌تنهایی و بدون دو مقام دیگر حکومت می‌کرد. باید توجه داشت که به‌ارث بردن شاهی، تابع تبار مادری بود و نه پدری. برای نمونه، در دورهٔ ایلام میانه، شیلهاک-اینشوشیناک با مشاهدهٔ اینکه جانشینی نیازمند تبار شاهی از سوی مادر است و از آنجا که خود محتملاً فرزند ملکه نبود، برای مشروعیت‌بخشی به حکومتش، ابتدا با بیوهٔ برادرش ازدواج کرد و سپس در کتیبه‌هایش فهرست بلندی از نسب‌شناسی شاهان ایلامی یعنی اجداد احتمالی خودش را نگاشت.[۸۵] دین ایلامیان مقالهٔ اصلی: آیین ایلامیان تندیس مسین خدای زرین دست، احتمالاً اینشوشیناک، خدای شهر شوش، با آرایش موی شاخدار و دامان چین‌چین که در اصل با روکشی از زر پوشیده شده بوده. اوایل هزاره دوم پیش از میلاد. کشف شده در شوش. محل نگهداری موزه لوور. اساساً دین ایلامی به گونه‌ای پایدار، فردیت و خصوصیات ویژه‌ای دارد. بخشی از این فردیت در برگیرندهٔ نوعی عبودیت و احترام غیر متعارف به زنانگی ابدی و پرستش مار است که ریشه در جادو دارد؛ مار یک نقش‌مایهٔ راستین تمدن ایلام است.[۸۶] ایلامیان مطمئن بودند که همهٔ خدایان یک قدرت اسرارآمیز و فوق طبیعی دارند که به وسیلهٔ کلمهٔ «کیتِن» بیان می‌شد؛ این کلمه از ایلامی به اکَدی با تغییر شکل به صورت «کیدِنُو» وارد شد. «کیتن هُومبَن» فره ایزدی خاص فرمانروایان بود، به ویژه وقتی که به رأس هرم خدایان ایلام رسید.[۸۷] الهه‌های ایلامی سنگ‌نگاره یادبود اونتاش ناپیریشا نقش زنی حک شده‌است که دم ماهی دارد و مارهایی را در دستان خود گرفته‌است. در بالای تصویر کامل این سنگ نگاره، کاهنه‌های معبد در حال عبور هستند. در ایلام سه الهه عنوان مادر خدا را داشته‌اند. شوش پینیکیر را داشت، که احتمالاً از کوه‌های قسمت شمال منشأ گرفته بود، کیریریشَ مادر خدایان قسمت کنارهٔ جنوبی خلیج فارس بود، و کوه‌های شرقی قسمت انشان الههٔ پَرتی را داشتند. اما به مرور زمان ترکیب جدیدی در ترتیب خدایان ایلامی به وجود آمد؛ مادرخدایان، چه پینیکیر و چه کیریریشَ، نه بی درگیری، سرانجام به برتری یک خدای مذکر گردن نهادند. اما این الهه‌های زن هرگز از گروه خدایان برتر ایلامی حذف نشدند، زیرا در قلب افراد عامی جایگاهی ابدی داشتند. خدای مذکری که الهه‌های بزرگ مجبور شدند جای خود را به او بدهند هومبَن بود. در طول هزارهٔ سوم هنوز او در مقام سوم قرار داشت، اما از اواسط هزارهٔ دوم قبل از میلاد در رأس خدایان ایلامی قرار گرفت. هومبَن به عنوان خدای آسمان‌ها، در شوش، او شوهر الههٔ آسمان‌ها بود که ابتدا پینیکیر و بعدها کیریریشَ به‌شمار می‌آمد. در واقع، عنوان همسر بزرگ را داشت؛ که این ازدواج دوم منتج به تولد خدایی به نام هوترَن شد. از مهم‌ترین خدایان ایلامی می‌توان به این شوشینک اشاره کرد که در میان همهٔ خدایان ایلامی عمیق‌ترین نفوذ را بر روحیات ایلامی‌ها داشته‌است. این خدا فرمانروای جهان مردگان بود و الهه‌های همکار او ایشنیکَرَب و لَگَمَل بودند. در سرتاسر ایلام اعتقاد به زندگی پس از مرگ وجود داشته‌است، روح جدا شده از زمین توسط دو خدای راهنما، ایشنیکَرَب و لَگَمَل پیشواز و به سوی این شوشینک راهنمایی می‌شد که رأی خود را در مقام «ارزیاب روح‌ها» صادر می‌کرد.[۸۸] خدای خورشید ایلامی نَهونتِ نامیده می‌شد؛ که در اصل نَن هوندِ یعنی خالق روز بود. نَهونتِ خدای مخصوص اجرای قوانین هم بوده‌است. خدای ماه احتمالاً نَپیر نامیده می‌شد و لقب او درخشنده بود و برای ایلامیان بالاتر از همه پدر یتیمان محسوب می‌شد. از دیگر خدایان ایلامی؛ سیموت که پیک نیرومند خدایان بود، منزَت که همسر سیموت بود، سَیشوم که حافظ قصر خدایان بود، نَرونتِ که الههٔ پیروزی خوانده می‌شد، شَزی خدای رودها که در محاکمات به عنوان قاضی آزمون‌های سخت به او متوسل می‌شدند را می‌توان ذکر کرد.[۸۹] مجسمه الهه نوردی متعلق به کوتیک اینشوشیناک، پادشاه اوان؛ این مجسمه متعلق به حدود 2100 پیش از میلاد است و در موزه لوور نگهداری می‎شود. کاهنان معابد فلزنگاره نیایش آفتاب در همهٔ دوره‌ها یک حوزهٔ مذهبی وابسته به معبد بود؛ در پایتخت کاهنان متعددی بودند و کارکنان زیادی داشتند. در رأس این حوزه کاهن اعظم قرار داشت. در نوشتارهای ایلامی عنوان آن را بر اساس ضبط اکدی اش، «پَشیشو رَبو» می‌توان یافت؛ کاهنان عادی عنوان ایلامی «شَتِن» را داشتند.[۹۰] مراسم مذهبی نگاره های کول فرح، به جا آوردن مراسم مذهبی مهم‌ترین مراسم مذهبی در ایلام، جشنواره «الههٔ نگهبان پایتخت» بوده‌است. از زمان‌های قدیم در شوش آکروپولیسی وجود داشته‌است که دارای حریم مقدسی مشتمل بر معابد خدایان مختلف بوده که معبد این-شوشینک معبد برجستهٔ آن بوده‌است. «الههٔ نگهبان پایتخت» احتمالاً به پنیکیر اطلاق می‌شده‌است و شاید بعدها به کیریریشَ هم اطلاق می‌شده‌است. جشنواره «مادر اعظم» در ماه جدید، نزدیک به شروع، فصل پاییز که در واقع آغاز سال هم بود، برگزار می‌شد. در باغ‌های مقدس الهه، قوچ‌های اختهٔ پرورش یافته طی مراسم مذهبی که به نام «گوشون» معروف بود، قربانی می‌شدند. از آنجا که این جشنواره «روز قربانی جاری» نامیده می‌شد، جریان خون قربانی اهمیت ویژه‌ای داشت. حساب‌های درباری سلطنتی روشن می‌کند که این جشنواره تزکیه فقط در حریم مقدس صورت نمی‌گرفت، بلکه در حضور شاه و ملکه هم برگزار می‌شد. حیوانات لازم برای قربانی از میان رمه‌های سلطنتی در اوایل سپتامبر انتخاب می‌شد و پس از جدا کردن، هر مورد توسط منشیان مسئول به طریقهٔ مناسب رسمی ثبت می‌شد. جشنواره «تُوگَه» هم به خدای سیموت (شیموت) تخصیص یافته بود. برای این جشنواره، گاو نری را قربانی می‌کردند. این جشنواره سالی یک بار و در نیمهٔ ماه مه برگزار می‌شد.[۹۱] زبان و خط ایلامی مقالهٔ اصلی: زبان ایلامی و خط ایلامی لوح به خط ایلامی در ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد وقتی سومریان خطی تصویری به عنوان ابزاری کمکی برای نگاه داری حساب‌هایشان اختراع کردند، این ابداع به سرعت به همسایگان ایلامی شان رسید؛ زیرا بلافاصله پس از آن اولین لوحه‌های زبان تصویری ایلام را در شوش می‌بینیم. این به اصطلاح خط ایلامی آغازین، هم در شروع و هم تا مدتی بعد، مانند سومری، یک خط کاملاً تصویری بود.[۹۲] گل نوشته‌هایی ازخط پروتوایلامی در تپه ملیان فارس. تپه سفالی و شغالی پیشوا و شوش. تپه حصار دامغان و درگل نوشته های باروی تخت‌جمشید یافت شده‌است و اولین خط تصویری جهان می‌باشد. این خط هم‌اکنون توسط پروفسور یاکوبدال استاد دانشگاه آکسفورد انگلستان درحال خوانش می‌باشد. خط آغازین ایلامی احتمالاً حداکثر ۱۵۰ نشانه داشته‌است. از این خط صرفاً تصویری، به تدریج یک خط هجایی به وجود آمد. نشانه‌های خط هجایی-ترسیمی در مرحلهٔ آخرین خود حدود ۸۰ نشانه بود و معمولاً از بالا به پایین نوشته می‌شد.[۹۳] زبان ایلامی در مقایسه با زبان هوریایی، قفقازی و برخی زبان‌های دیگر، اصولاً تصریف ندارد. حتی اثری از پایانه‌های صرفی در آن دیده نمی‌شود، اما تعداد قابل توجهی ادات واژه بست، پیشوند و میانوند خاص، یا به بیان دقیق تر، وند دارد. زبان ایلامی در نوع خودش زبانی پیوندی است بدون هرگونه عنصر تصریف. ریشهٔ اسامی و افعال در این زبان تغیر نمی‌کند.[۹۴] در زبان ایلامی کهن ساختمان واژه‌های مرکب را داریم. پدیده‌ای این چنین در تاریخ خط شرق باستان چیز تازه‌ای نیست.[۹۵] زبانِ ایلامی، جایگاه خود را پس از ورود اقوام مهاجم نیز نگه داشت و زبان دوم نوشتاری حکومتِ ایران در دورانِ هخامنشی بود.[۹۶][۹۷] در بیشتر سنگ نوشته‌های عصرِ هخامنشی ترجمه ایلامی و بابلی نوشته‌ها نیز آمده‌است. اشیای تاریخی به‌جامانده از ایلامیان تصویر یک زن ایلامی از تمدن ایلام اشیاء و آثار متعددی به جا مانده‌است که در زیر به تعدادی از آن‌ها اشاره شده‌است: .mw-pa se -ou pu .div-col{ma gi - op:0.3em;colum -wid h:30em}.mw-pa se -ou pu .div-col-small{fo -size:90%}.mw-pa se -ou pu .div-col- ules{colum - ule:1px solid #aaa}.mw-pa se -ou pu .div-col dl,.mw-pa se -ou pu .div-col ol,.mw-pa se -ou pu .div-col ul{ma gi - op:0}.mw-pa se -ou pu .div-col li,.mw-pa se -ou pu .div-col dd{page-b eak-i side:avoid;b eak-i side:avoid-colum } گلدان با موجود دو شاخ تندیس نقره‌ای گاو نشسته کلاه‌خود پرنده و سه پیکر تندیس خدای زرین دست تابلو مراسم نیایش راهبه‌های آفتاب تندیس ناپیرآسو (تندیس مفرغی متعلق به ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد و در موزه لوور نگهداری می‌شود) تندیس فاخته لاجوردی سنگ‌نگاره بز با دم ماهی نقش‌برجسته ایلامی در نقش رستم سنگ‌نگاره زن ایلامی و ندیمه سنگ‌نگاره یادبود اونتاش ناپیریشا جام نقره‌ای زن ایلامی (مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد که در مرودشت کشف شده و در موزه ایران باستان نگهداری مشود) تندیس فلزی ایلامی، متعلق به ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد که در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود. زیگورات چغازنبیل مقالهٔ اصلی: چغازنبیل سراسرنمای زیگورات چغازنبیل این بنا که در ۱۹۷۹ در فهرست بازماند (میراث) جهانی یونسکو جای گرفت در استان خوزستان ایران، جنوب شرقی شهر باستانی شوش جای گرفته‌است. ساخت آن در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد و توسط اونتاش گال برای ستایش ایزد اینشوشیناک نگهبان شوش انجام شده‌است. این بنا در حمله آشور بانیپال به همراه تمدن ایلامی نابود شد و پس از آن زیر خاک از دیده‌ها ناپدید گردیده بود تا دوران کنونی که توسط رومن گریشمن ایلام‌شناس فرانسوی خاکبرداری گردید.[۹۸] مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران مقالهٔ اصلی: مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران، مهاجرت هندوآریایی ها، و نژاد آریایی فرهنگ‌نامه مایر (۹۰–۱۸۸۵). نژاد سفید:  نژاد آریایی  نژاد سامی  نژاد حامینژاد سیاه:  سیاه‌پوست  خوی‌خوی  ملانزی  نگریتو  سیاه استرالیانامعلوم:  قوم دراویدی و قوم سینهالی نژاد زرد:  مغول و ترک  چینی و هندوچین  ژاپنی و کره‌ای  تبتی  مالایی  پلی‌نزی  مائوری  میکرونزی  اسکیمو  سرخ‌پوست مدل‌های مهاجرت هندواروپایی سناریوهای مختلف مهاجرت ماقبل تاریخ هندواروپاییان اولیه به مناطق استقرار در شمال غربی شبه قاره هند و از آنجا به شمال هند را بررسی می‌کنند. ادعای مهاجرت هندواروپاییان عمدتاً مبنا در ملاحظات زبان شناختی قرار دارد.[۹۹] تمام مباحث مهاجرت تاریخی نژاد هندواروپایی، امروزه، بحث‌برانگیز است. علائمی که دال بر مهاجرت گسترده باشند در مطالعه اسکلتها یافت نشده‌است.[۱۰۰] خاستگاه تاکنون دو فرضیه رقیب برای خاستگاه مردمان هندواروپایی به ویژه شاخه‌ای که به اروپا رسید مطرح شده‌است: فرضیه نخست، فرضیه آناتولیایی نخستین بار از سوی کالین رنفریو در ۱۹۸۷ میلادی پیش کشیده شد. فرضیه آناتولیایی خاستگاه این مردمان را به جوامع کشاورز پس از نوسنگی در آناتولی ارتباط داده و زمان مهاجرت را در حوالی هزاره هفتم پیش از میلاد دانسته‌است. این مردمان حرکت خود را به سمت غرب و اروپا آغاز و در نهایت با جابجایی جمعیتی منجر به شکل‌گیری جوامع بعدی عصر برنز اروپا شدند.[۱۰۱] الگوی مهاجرت فرضی آریایی‌ها به فلات ایران و هند بر پایه فرضیه آناتولیایی فرضیه دوم، فرضیه کورگان ریشه اروپاییان را در استپ‌های شمال دریای مازندران و دریای سیاه در استپ پونتیک دانسته و معتقد است که این رمه‌داران در ۴۵۰۰ سال پیش با سه موج مهاجرت عمده، به اروپای شمالی و غربی رسیده و به تدریج همراه با درجاتی از امتزاج ژنی جایگزین جمعیت‌های بومی ساکن در اروپا شدند. این رمه‌داران که به فرهنگ گورچالی (فرهنگ یامنا/قبور خاکی) موسوم هستند همان گویشوران زبان‌های پیش از هندواروپایی دانسته شده‌اند.[۱۰۲] نگارهٔ ۵: نقشهٔ مهاجرت‌های هندواروپائیان در حدود شش تا سه هزار سال پیش از دیدگاه مُدل کورگان (Ku ga ) از دیگر فرضیه ها می‌توان به فرضیه ایران[۱۰۳][۱۰۴][۱۰۵]، فرضیه هند[۱۰۶]، فرضیه اروپا[۱۰۷][۱۰۸] و فرضیه ارمنستان[۱۰۹] اشاره کرد. هیچ‌کدام از این فرضیه‌ها نتوانسته‌اند پذیرش همه دانشگاهیان را بدست آورند، چرا که این جستار با سیاست پیوند خورده و هر یک از نژادهای این خانواده زبانی می‌خواهد خود را وارث خاستگاه آغازین بداند.[۱۱۰] زمان استقرار قبایل ایرانی از نظر زمان استقرار قبایل ماد و پارس در غرب ایران دیاکونوف می‌نویسد، حتی از قرن نهم پیش از میلاد منابع آشوری اسامی زیادی که کمابیش ریشهٔ آریایی دارند، از ماد شرقی به دست می‌دهند اما در قرن نهم تا هفتم پیش از میلاد مردمان کنونی آذربایجان و کردستان هنوز غیر آریایی بودند و در این زمان تنها در شرق سرزمین ماد بعدی یعنی نواحی ری و اصفهان زبان مادی نفوذ داشته‌است.[۱۱۱] هنری فیلد نوشته‌است: «مادها از فرارود به ایران مهاجرت کردند و تا قرن هفتم پیش از میلاد در ناحیه‌ای میان ری و همدان مسکن گزیدند.»[۱۱۲] مسیرهای احتمالی مهاجرت اقوام ایرانی مسیرهای مهاجرت اقوام آریایی بر پایه فرضیه کورگان از راه شمال غربی و قفقاز برخی از محققان حتی برخی از آنانی که ایرانویج را به ناحیهٔ خوارزم منطبق می‌دانند، مسیر مهاجرت این دو گروه بزرگ آریایی را شمال دریای خزر، قفقاز، و سپس غرب فلات ایران تصور می‌کنند. برخی از دلایل طرفداران این نظریه به این ترتیب است. جابجایی ایرانویج در دوران ساسانیان از محل واقعی خود به آذربایجان عده‌ای را به این فکر انداخت که اصولاً شاید مهاجرتی صورت نگرفته بلکه نوعی گسترش موضعی در چهار دیواری فلات ایران انجام پذیرفته‌است. سرراست‌ترین راه میان استپ اوراسیا (دشت اوراسیا) و هگمتانه و پارسه همان راه قفقاز است. ورود واقعی بعضی عناصر آریایی از اواخر هزارهٔ سوم پیش از میلاد به بعد از راه قفقاز به آسیای صغیر و غرب فلات ایران و به جای گذاشتن برخی آثار وجودی از خود در قفقاز و پراکندن بسیاری از اسامی جغرافیایی در سر راه خود مستقیماً یا از طریق هیتی‌ها و هوری‌ها و غیره در آسیای صغیر و بین‌النهرین و آذربایجان امروز، همراه با اسامی آریایی اشخاص در اسناد و کتیبه‌های یافت شده در این نواحی، و یکی پنداشتن آن نفوذهای مستهلک شدنی با مهاجرت‌های مستهلک کردنی، باز هم راه قفقاز را باور کردنی‌تر می‌نمود به ویژه وجود اسامی برخی ایزدان آریایی در کتیبه‌های هیتی-هوری در اسناد کاسیان و غیره[۱۱۳] از راه شمال شرقی حسن پیرنیا در مورد مسیر این مهاجرت چنین می‌نویسد: اقوام ایرانی‌تبار پس از جدا شدن از اقوام هندی آریایی از سغد به مرو آمده سپس به هرات رسیده‌اند. متعاقب آن کابل و نیسایه را اشغال کردند و به رخج و وادی هیرمند وارد شده‌اند. مدتی در اطراف دریاچه هامون در سیستان سکونت اختیار کردند و سپس متوجه شمال و شمال غربی گردیده، وارد خراسان و نواحی جنوبی کوه‌های البرز تا حد ری گردیده‌اند. جوهر و جان کلام در این نوشته به حقیقت نزدیک‌تر از نظر مدعیان راه قفقاز است. حسن پیرنیا این منازل سر راه را از روی کشورهای ۱۶ گانه وندیداد پشت سر یکدیگر آورده‌است.[۱۱۴] دیاکونوف مؤلف کتاب تاریخ ماد نیز آشکارا خط سیر شرق به غرب را برای طوایف مادی تأیید می‌کند. مقارن حرکت طوایف آریایی بالقوه مادی در مسیر نجد شمالی، طوایف آریایی دیگری بالقوه پارسی از نواحی جنوبی افغانستان امروز وادی هلمند تحت تأثیر همان شرایط و الزام به سوی نجد ایران پیشروی آغاز کردند. این دو مسیرهای تازه‌ای نبودند این مسیرها از هزاره‌های پیش راه‌های شناخته شده‌بودند که اولی آسیای صغیر و بین‌النهرین شمالی را به آسیای میانه متصل؛ و دومی بین‌النهرین جنوبی را به وادی سند مربوط می‌ساخت.[۱۱۵] گیرشمن در مورد مسیر مهاجرت مادها و پارسیان در داخل فلات ایران می‌نویسد، گروهی که بعدها موسوم به ماد شدند از ماوراءالنهر به سوی شمال خراسان کنونی و گرگان، تپه حصار سیلک و گیان درآمد و دیگری که بعدها موسوم به پارس شد، در رخج با شاخه هندی-آریایی درافتاد و پس از مدتی اقامت در جنوب افغانستان و وادی هیرمند به سوی داخل نجد، سیستان، کرمان و پارس تا مرز عیلام گسترش یافت.[۱۱۶] آمیختگی دو قوم ایرانی و بومی گیرشمن می‌نویسد مهاجمان ایرانی که با گله و زن و بچه وارد نجد ایران می‌شدند، سوارانی بودند که در آغاز به خدمت امرای محلی وارد می‌گشتند و سپس خود جای آنان را می‌گرفتند. آثار مقر باشکوه یک امیر تازه‌وارد در قلهٔ یک تپهٔ مصنوعی در سیلک برجای مانده‌است. طرز تدفین تازه است. قبرها دیگر در کف خانه حفر نشده‌اند. گورستان چند صد متر دورتر قرار می‌گیرد. اموات با لوازم متعدد و مختلف در خاک دفن می‌شوند. سلاح‌ها هم از مفرغ و هم از آهنند. غذای میت در دیگ‌های مفرغی دسته‌دار که نزد سکاها نیز متداول بوده، گذاشته می‌شد. در میان نقوش ظروف سفالی‌ای که به تدریج در سراسر نجد ایران رواج یافت؛ از سیلک تا گیان و لرستان و کرج و آذربایجان نقش گردونهٔ خورشید و اسب شایان توجه است.[۱۱۷] پس از فرارسیدن اقوام ایرانی، زندگی بومیان رنگی دیگر گرفت، جامعه اندک‌اندک دارای طبقات مختلف گردید. تیره‌های ایرانی بدین ترتیب در فلات ایران جای گرفتند و شاهنشاهی بزرگ خود را پی‌ریزی کردند و چندین سده بعد فرمانروای آسیا گشتند.[۱۱۸] تپه سیلک رد نظریه مهاجرت به فلات ایران چندی پیش در ارمنستان کاوش‌هایی باستان‌شناسی رخ داده‌است که با انقلابی در بازنگری نظریه خاستگاه هندواروپاییان (آریاییان، آناتولیایی‌ها و اروپاییان) و زبان‌های هندواروپایی نظریه کهن دربارهٔ مهاجرت به فلات ایران را وارونه کرده و سویه این مسیر مهاجرتی را از ایران دانسته‌است.[۱۱۹][۱۲۰][۱۲۱][۱۲۲][۱۲۳] از آنجا که این خبر در انجمن‌های آکادمیک جهان بازتاب بسیاری داشته‌است هفته‌نامه نیو ساینتیست در دو شماره پیاپی (۲۳ و ۳۰ می ۲۰۱۸) به این رویداد همانند نقطه عطفی تاریخی نگریسته، آن را واکاوی می‌نماید.[۱۲۴][۱۲۵] بر پایه مقاله‌ای که در همین زمینه در هفته نامه ساینس چاپ شده‌است،[۱۲۶] هیچ مهاجرتی در مقیاس گسترده، از استپ[۱۲۷]‌های اوراسیا در شمال قفقاز و شمال خوارزم (جنوب غربی سیبری در قزاقستان و روسیه امروزی) به جنوب قفقاز و فلات ایران، همچنین از تنگه بسفر و داردانل در ترکیه امروزی به آناتولی روی نداده‌است.[۱۲۸] بر پایه گزارش مجله علمی نیچر،[۱۲۹] تازه‌ترین یافته‌های ژنتیکی[۱۳۰][۱۳۱][۱۳۲]نشان می‌دهد نیای مردمانی که در جنوب قفقاز می‌زیسته‌اند، به وارون آنچه پیشتر قفقاز را دیواری میان زبان، فرهنگ، فناوری و مردم می‌پنداشتند، قفقاز پلی جنوبی-شمالی[۱۳۳][۱۳۴] برای مهاجرت نخستین آریاییان به استپ‌های اوراسیا بوده و زبانی که امروز هندواروپایی می‌نامند به راستی از جنوب قفقاز در ایران به چند شاخه شده؛ شاخه ای از آن به آناتولی، دیگری بسوی هند و آن دیگر از راه قفقاز به سوی سبز دشت[۱۳۵] پونتی_کاسپی به فرهنگ یمنا (گورچالی) و سپس راه شرق اروپا را در پیش گرفته‌است.[۱۳۶][۱۳۷] گروه کپنهاگ به سرپرستی کریستین کریستینسن[۱۳۸](مکتب باستانشناسی دانمارک) نیز که در زمینه پیش از تاریخ اروپا و دوران مفرغ به دستاوردهای بزرگی دست یافته‌است، با رویکرد به مدارک یاد شده، از اعتبار نظریه کورگان (استپ) کاسته و جنوب قفقاز را خاستگاه احتمالی راز رام کردن اسب و زبان‌های اروپایی می‌داند. در مجله اشپیگل، مصاحبه‌ای دراین باره از وی به چاپ رسیده‌است.[۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲] پادشاهی مادها مقالهٔ اصلی: پادشاهی ماد و اتحادیه قبایل ماد قلمرو پادشاهی ماد در بیشترین وسعت خود زیر فرمان هووخشتره[۱۴۳] تاریخ به‌گفتهٔ هرودوت، پادشاهی ماد دارای ۴ شاه بود که به یک خانواده تعلق داشتند و به مدت ۱۵۰ سال فرمانروایی کردند.[۱۴۴] دیاکو یا دیااُکو بنیان‌گذار حکومت ماد بود.[۱۴۵] بر پایهٔ نوشته‌های هرودوت، دیاکو پدر فرورتیش بود که طرح و نقشهٔ ایجاد یک حکومت واحد ماد را در ذهن داشت؛ مادها در دهکده‌های خودمختار جداگانه یا در شهرهای کوچک زندگی می‌کردند. دیاکو در یک دورهٔ بی‌قانونی در ماد، تلاش کرد تا عدالت را در دهکدهٔ خود اجرا کند و اعتبار و حسن شهرتی را به عنوان یک قاضی بی‌طرف بدست آورد به این ترتیب حوزهٔ فعالیت او گسترش یافت و مردم روستاهای دیگر نیز به وی مراجعه می‌کردند تا اینکه سرانجام او اعلام کرد درخواست‌های مردم زیاد است و این جایگاه برای وی دردسرساز و دشوار است و حاضر به ادامهٔ کار نیست. در پی این کناره‌گیری، دزدی و اغتشاش فزونی یافت و مادها گرد هم آمدند و وی را برای حل و فصل اختلافات به‌عنوان پادشاه برگزیدند.[۱۴۶] منابع آشوری نیز برای نخستین بار، در سال ۶۷۳ پیش از میلاد از پادشاهی مستقل ماد یاد می‌کنند.[۱۴۷] فرورتیش فرزند دیاکو و دومین شاه ماد بود. فرورتیش با آنکه سرنوشت اسارت پدرش دیاکو را دیده بود، همان راه پدرش را دنبال کرد و به آشور اعلان جنگ داد. برای این کار ابتدا پارس‌ها را تحت انقیاد خود درآورد و سپس با جلب یاری شاهک‌های پیشین‌ده دو ایالت مجاور خود قیامی را علیه آشور ترتیب داد. قیام به سرعت گسترش یافت و آشوریان قست اعظم سرزمین ماد را که در تصرف خود داشتند، از دست دادند. با مذاکرات آشور با سکاها — که متحد مادها در این قیام بودند — و خروج آن‌ها از اتحاد با مادها به نفع آشوریان، جریان قیام ناتمام ماند.[۱۴۸] از آن تاریخ به بعد فرورتیش توانست مهم‌ترین نواحی ماد را از زیر یوغ آشور نجات دهد و در سه ایالت بیت کاری، مادای و ساپاردا دولت واحدی تأسیس و پادشاهی مستقل ماد را برپا کند.[۱۴۹] در جریان یک کشمکش داخلی در آشور، فرورتیش فرصت را برای حملهٔ دوباره به آشور مناسب دید و بدین ترتیب در سال ۶۵۳ پیش از میلاد مجدداً به آشور یورش برد ولی کشته شد.[۱۵۰] مرگ فرورتیش پدر هووخشتره و شکست مادی‌ها، منجر به استقرار فرمانروایی سکاها در ماد شد تا این‌که سرانجام هووخشتره توانست به ۲۸ سال فرمانروایی آن‌ها پایان دهد. وی مادیا پادشاه سکاها را به همراه سرکردگانش به مهمانی خواند، همه را مست کرد و به قتل رسانید و بدین ترتیب غایلهٔ سکاها را پایان داد. چون از جهت سکاها، آسودگی خاطر وی فراهم شد، تصمیم به نابودی امپراتوری آشور گرفت.[۱۵۱] ماد در دوران حکومت هووخشتره از مرزهای جغرافیایی قومی خود فراتر رفت و بسیار گسترش یافت و به بزرگ‌ترین امپراتوری زمان خود تبدیل شد.[۱۵۲] هووخشتره، شکست پدرش فرورتیش را در برابر آشوری‌ها دیده بود و از آن درس عبرتی آموخته بود. او فهمید که برای مقابله در برابر آشوریان، می‌بایست نیروی نظامی مجهزی تشکیل دهد؛ زیرا سربازان طوایفی که به همراه سرکردگان خود در هنگام جنگ به اردو می‌پیوستند، هرگز از عهدهٔ یک سپاه منظم بر نمی‌آیند. به همین خاطر ابتدا ارتش ماد را تجدید سازمان و نوسازی کرد و به جای تقسیمات سابق عشیرتی، آن‌ها بر حسب نوع سلاح تقسیم‌بندی کرد و این خود استعداد جنگی آن‌ها را بسیار بالا برد. وی در این راه باقی‌ماندهٔ سکاها را هم به خدمت گرفت.[۱۵۳] هووخشتره سپس با دولت بابل متحد شد[۱۵۴] و با نیروی نظامی خود به سوی آشور حرکت کرد. در سال ۶۱۴ پیش از میلاد از کوه‌های زاگرس گذشت و ضمن تسخیر آبادی‌های آشوری سر راه، شهر آشور پایتخت باستانی دولت آشور را در محاصره گرفت. پس از سقوط شهر آشور، پادشاه بابل نبوپَلَسَر در شهر آشور به دیدار هووخشتره آمد و در آنجا پیمان دوستی ماد و بابل تجدید شد. در سال ۶۱۲ پیش از میلاد هووخشتره و نبوپولاسار توانستند با حمله به نینوا پایتخت آشوریان و فتح آن، به عمر امپراتوری آشور خاتمه دهند.[۱۵۵][۱۵۶] پس از فتوحات و پیروزی‌های فراوان، هووخشتره این بار متوجه غرب و لیدیه و شهرهای تجاری یونان شد. وی با آلیات شاه لیدیه جنگید و توانست سرزمین‌های بالای رود هالیس را تصرف کند. جنگ بین مادها و لیدی‌ها سرانجام در سال ۵۸۵ پیش از میلاد مسیح به دلیل خورشیدگرفتگی ناگهانی پایان یافت. هووخشتره هم در همان سال یا سال بعد درگذشت.[۱۵۷] پس از هووخشتره پسرش ایشتوویگو به پادشاهی رسید.[۱۵۸] از اقدام‌های ایشتوویگو، لشکرکشی به قفقاز و جنگ با لیدی بود که در نهایت موجب پیمان صلح او با پادشاه لیدی و ازدواج او با آرینیس، خواهر کرزوس شد. منابع بابلی می‌گویند که ایشتوویگو به کوروش حمله کرد، ولی سپاهش بر او شورید و او را دستگیر کرده، به کوروش تحویل داد. بدین ترتیب حکومت ۱۲۸ ساله شاهنشاهی ماد پایان یافت و امپراتوری هخامنشی بنیان گذاشته شد.[۱۵۹] وقایع مهم تمدن ایلام و مادها و تأسیس شاهنشاهی هخامنشی شاهان ماد مقالهٔ اصلی: فهرست شاهان ماد داندامایف و مدودسکایا گاه‌نگاری قطعی و کاملی از این سلسله ارائه دادند:[۱۶۰] شاه مدت حکومت سال‌های حکومت دیاکو ۵۳ سال حدود ۷۲۸ تا ۶۷۵ پیش از میلاد فرورتیش ۲۲ سال حدود ۶۷۵ تا ۶۵۳ پیش از میلاد سلطه سکاها ۲۸ سال حدود ۶۵۳ تا ۶۲۵ پیش از میلاد هووخشتره ۴۰ سال ۶۲۵ تا ۵۸۵ پیش از میلاد ایشتوویگو ۳۵ سال ۵۸۵ تا ۵۵۰ پیش از میلاد ارتش و نیرو نظامی سپری از دوره مادها،یافتند شده در قلعه زیویه مادها در زمان فرورتیش وسایل و فن محاصره کردن قلعه‌ها را در اختیار داشتند و دارای منصب مهندسی نظامی شدند. آن‌ها هم‌چنین در زمان فرمانروایی سکاها با فنون و تاکتیک و استراتژی نظامی آن‌ها آشنا شده بودند و هنر تیراندازی با کمان را هم از آن‌ها یادگرفتند. بدین ترتیب ساختار ارتش ماد به هیچ وجه از ارتش آشور عقب نبود و به علاوه روحیهٔ جنگی آن‌ها به مراتب از آشوریان بهتر بود.[۱۶۱][۱۶۲] هووخشتره هنگامی به قدرت رسید که کشور در وضعیت نامناسبی قرار داشت و از هر سو در محاصرهٔ قبایل بربر کوچ‌نشین قرار داشت، به همین خاطر ابتدا به ساماندهی مجدد ارتش ماد پرداخت.[۱۶۳] هرودوت در این زمینه می‌نویسد «او برای اولین بار مردمان آسیایی تابع خود را به قسمت‌های نظامی تقسیم کرد و نخستین بار مقررات جنگی برقرار کرد که هر نیزه‌دار و کمان‌دار و سوار جدا باشد. پیش از آن بدون تفاوت و با هم درآمیخته بودند.» پیش از هووخشتره سپاهیان ماد به صورت افواج نامنظم قبیله‌ای بودند که در آن افراد با استفاده از استعداد نظامی خود و سلاح‌های گوناگونی که در دست داشتند در جنگ‌ها شرکت می‌کردند. هووخشتره ارتش ماد را به یگان‌های راهبردی و تاکتیکی تقسیم کرد و لشکریان را از روی نوع سلاح سازمان داد. تقسیمات جدید نه بر مبنای روابط قبیله‌ای افراد بلکه بر اساس نیاز نظامی دولت بود. بدین ترتیب هووخشتره توانست اولین ارتش منظم را در تاریخ ماد ایجاد کند.[۱۶۴][۱۶۵] هووخشتره با تکیه بر این ارتش توانست بر سکاها غلبه کند و به نظر می‌رسد توانست بخش بزرگی از سرزمین‌هایی را که پیش‌تر متعلق به سکاها بود، به دست بگیرد. با این پیروزی مادها از وابستگی به سکاها رهایی یافتند و تبدیل به یکی از مهم‌ترین قطب‌های سیاسی شرق باستان شدند. پس از آن بخشی از سکاها نیز به ارتش ماد پیوستند.[۱۶۶] هم‌چنین بیش‌تر فتوحاتی را که هرودوت به فرورتیش نسب داده‌است، باید به نخستین سال‌های حکومت هووخشتره و پس از بیرون راندن سکاها (۶۲۵ تا ۶۱۵ پ. م) مربوط دانست از آن جمله امر انقیاد قبایل مجاور هم‌چون پارس‌ها و فتح ایالت‌های مختلف مرکز و مشرق ایران.[۱۶۷] فرهنگ و هنر تکوک طلایی بز کوهی هگمتانه از دوران مادها که در هگمتانه کاوش شده و اکنون در موزهٔ ملی ایران نگهداری می‌شود. برای بررسی آثار مادها باید به سه سرزمین توجه کنیم: نزدیک جادهٔ قدیم خراسان که در عصر آهن از آن برای تجارت بین شرق و غرب به‌خوبی استفاده می‌شد، بین کرمانشاه و همدان امروزی، پایتخت ماد ماگنای باستان؛ احتمالاً بخش اعظمی از شمال فلات مرکزی ایران نیز از آغاز به مادها تعلق داشت یا در طول حکومت آن‌ها به سرزمین‌های مادی تبدیل شد. این امر می‌تواند آثاری که از کاوش‌های گودین‌تپه در درهٔ کنگاور، نوشیجان در نزدیکی ملایر و شاید سیلک در نزدیکی کاشان و باباجان در شمال لرستان به‌دست آمده‌اند را شامل شود.[۱۶۸] با این حال، هنر مادی موضوعی است که در حد حدس و گمان باقی مانده و حتی برخی از پژوهشگران وجود آن را رد می‌کنند.[۱۶۹] ظاهراً این وضعیت تا زمانی که کاخ‌های شاهانه در هگمتانه مورد کاوش و مطالعه قرار نگیرند، تغییری نخواهد کرد. اسکار وایت موسکارلا توجه کرده که «هیچ نمونه‌ای از هنر و آثار مکشوفهٔ مادی در کاوش‌های باستان‌شناسی شناخته نشده‌است».[۱۷۰] با این وجود، دیگر پژوهشگران عقیده دارند محوطه‌هایی مانند تپه نوشیجان و گودین‌تپه که در محدودهٔ تاریخی مادها قرار دارند و از نظر زمانی نیز به سدهٔ هشتم و هفتم پیش از میلاد برمی‌گردند، مادی هستند.[۱۶۸] انتساب باباجان ۳ به مادها نامشخص است.[۱۷۰] مجسمه شیر سنگی اگرچه تپه نوشیجان شهری مرکزی نبود، اما به گفتهٔ دیوید استروناخ، این شهر به پُلی مهم میان زنجیرهٔ شواهد و اسناد در مورد ترکیب و توسعهٔ معماری ماد و همچنین ترکیبی از فرهنگ مادی با فرهنگ دیگر تمدن‌های باستانی شرق تبدیل شد. در معماری تپه نوشیجان و گودین‌تپه می‌توان تأثیر و اقتباس مستقیم، هم در جزئیات و هم در شکل کلی معماری و طراحی بنا را از هنر آشوری و اورارتویی ردیابی کرد. برای نمونه، طرح دژها شبیه به نمونهٔ آشوری هستند و شیوه‌های احداث بنا مانند تونل‌های صخره‌ای، استفاده از پنجره‌های کور و مخازن آب نیز اورارتویی است. پیش از این، وجود تالار ستون‌دار در معماری شمال غرب ایران و اورارتو تأیید شده‌بود اما در تپه نوشیجان و گودین‌تپه، اتاق‌های کوچک‌تر مجاور سالن وجود ندارند.[۱۴۴] معماری و سفال‌گری مقالهٔ اصلی: معماری مادها آتشکده نوشیجان در ملایر اثری از دوران مادها[۱۱][۱۷۱] این کاوش‌ها و چند بررسی محیطی دیگر، برخی از ویژگی‌های عمومی معماری و سفال‌گری در این منطقه را به ما نشان می‌دهند. تالارهای ستون‌دار گودین‌تپه، باباجان و نوشیجان پیوندی مهم میان معماری پیشامادی (حسنلو ۴) و نیا-هخامنشی برقرار می‌کنند؛ محراب و استحکامات نظامی پاسارگاد منحصر به‌فرد هستند ولی همچنین ممکن است معماری زاگرس در سومین مرحلهٔ عصر آهن نامیده شود، همان‌گونه که سنگ‌نگاره‌های سارگون دوم شاهدی بر آن است.[۱۶۸] هرودوت توصیفی از کاخ دیاکو در هگمتانه ارائه می‌دهد که بنا به‌گفتهٔ او، این مجتمع پادشاهی توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اشراف داشت بر بلندای تپه‌ای ساخته شده‌بود. کاخ دیاکو و خزانهٔ شاهی در درونی‌ترین دایره قرار داشت. این هفت دیوار، هرکدام به رنگ خاصی تزئین شده که دو دیوار درونی‌تر به‌ترتیب به رنگ‌های نقره‌ای و طلایی بودند. لازم است ذکر شود که در سدهٔ ششم پیش از میلاد، آن‌گونه که سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان بیان می‌کنند، زرگران مادی، دیوارهای کاخ شاهی پایتخت امپراتوری هخامنشیان در شوش را آراسته بودند.[۱۴۴] نمونه از سفالگری دوران مادها، موزه لوور نگارگری نمونه ای از نقاشی های مادها بر روی ظرف‌های سفالی دربارهٔ هنر تصویری، تاکنون هرچه کاوش باستان‌شناسی انجام شده، آثار به‌دست‌آمده از آن‌ها به‌طور شگفت‌انگیزی اندک، و کیفیت نسبتاً ناامیدکننده‌ای داشته‌اند. دو اثری که احتمالاً مهم‌ترین آثار در این زمینه‌اند را ارنست هرتسفلد در اواخر دههٔ ۱۹۲۰ میلادی در همدان پیدا کرد. نخستینِ آن‌ها فرمانی دربارهٔ خدمات یک تاجر آشوری است به شاه اَبدَدانَ، فرمانروایی کوچکی که در غرب پاسگاه‌های مرزی آشور واقع شده‌بود. این لوح برنزی شخص شاه را با لباسی شبیه به لباس بابلی‌ها در اواخر دورهٔ کاسی‌ها و به‌مانند اینکه گویندهٔ متن است نشان می‌دهد.[۱۶۸] از دیگر شاخه‌های هنر ماد، تنها یکی از آن‌ها در خور ذکر است: ریچارد دیوید بارنت استدلال می‌کند که سبک موسوم به سکایی، از مراحل اولیهٔ همین سبک دقیق‌تر به نظر می‌رسد که تقریباً در همان زمان در جنوب روسیه، در شمال اورارتو و در گنجینهٔ زیویه وجود داشته‌اند. در نتیجه، معقول خواهد بود که آن را نیز بخشی از هنر معاصر ماد (اواخر سدهٔ هشتم و هفتم پیش از میلاد) فرض کنیم، مخصوصاً از زمانی که همان شکل‌ها دقیقاً بر روی کالاهای مادی، خنجرها و کلنگ‌ها در دورهٔ هخامنشیان پیاده شدند. با این حال، تاکنون این نظریه نه اثبات‌شده و نه رد شده‌است.[۱۶۸] به نظر می‌رسد که هنر تصویری مادها از نظر شیوه‌های نگارش و مُهرسازی، از بابلی‌ها، آشوری‌ها و ایلامی‌ها تأثیر گرفته‌باشد و شاید از نظر استفاده از «سبک حیوانی» از خاور نزدیک یا هرجایی که منشأ این سبک بود، به‌شدت تحت تأثیر قرار گرفته‌بود.[۱۶۸] نوشتار لوحهٔ برنزی با نوشته‌ای از شاه اَبدَدانَ که پیش از ۱۹۳۰ میلادی توسط ارنست هرتسفلد در همدان کشف شد و اکنون در موزهٔ متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود پیش از قدرت‌گیری هخامنشیان تحت فرمان کوروش بزرگ، بدیهی است که ماد کانون توسعهٔ مادی و معنوی فرهنگ ایرانی بوده‌باشد. با این حال، تاکنون هیچ بایگانی‌ای از ماد پیدا نشده‌است و نمی‌دانیم که آیا مادها سیستم نوشتاری خاص خود را داشتند یا نه. تاکنون تنها یک کتیبه از دوران پیشاهخامنشی (لوحی برنزی) در قلمرو مادها کشف شده‌است. این لوح، کتیبه‌ای میخی است که احتمالاً در سدهٔ هشتم پیش از میلاد به خط اکدی نوشته شده‌است اما در آن به نام‌های مادی اشاره نشده‌است. کتیبه‌ای میخی بر روی قطعه‌ای نقره‌ای در ماد، در تپه نوشیجان یافت شده‌است اما فقط پایان یک نشانه و آغاز علامت بعدی آن سالم مانده‌است. معلوم نیست که آیا مادها از سیستم نوشتاری اکدی استفاده می‌کردند یا نه. اما برخی از پژوهشگران تمایل دارند فرض کنند که خط میخی موسوم به پارسی باستان، در حقیقت خط میخی مادی بوده‌است که بعدها توسط پارس‌ها مورد استفاده قرار گرفت.[۱۴۴] جامعه و اقتصاد نوشتار(های) وابسته: تاریخ اجتماعی مادها صاحب‌منصبی مادی در کاخ آپادانای تخت جمشید در حال حاضر، هیچ اطلاعات مستقیمی از نهادهای اجتماعی و سازمان‌های اقتصادی جامعهٔ ماد در دست نداریم. هرودوت اشاره می‌کند که مادها ۶ قبیله بودند که از میان آن‌ها فقط آریزانتیان، به‌معنای «دارای اصل و نسب آریایی» دارای ریشه‌شناسی آشکار ایرانی است، اما در مورد دیگر قبایل تقریباً هیچ اطلاعاتی در دست نداریم. ظاهراً، برخی از عناصر سیستم مدیریتی و اداری مادها که از آشوریان آموخته بودند، تا پس از سقوط آشور نیز در استان‌های مادی ادامه داشت و مادها به تدریج این سیستم اداری را همچون نهادهای سنتی خودشان تصور می‌کردند.[۱۴۴] یانوش هارماتا کوشید تا منشأ سیستم اداری مادها را ردیابی کند و در این کار، مبنای استدلال‌های خود را عمدتاً بر روی داده‌های زبان‌شناسی قرار داد. وی به این نتیجه رسید که مادها دارای «سازمان اداری بسیار توسعه‌یافته‌ای بودند که پس از آن‌ها نیز این سیستم توسط هخامنشیان مورد استفاده و اقتباس قرار گرفت.»[۱۷۲] آثار ارزشمند باستان‌شناختی به‌دست‌آمده از تپه نوشیجان، گودین‌تپه و دیگر محوطه‌های باستانی و همچنین سنگ‌نگاره‌های آشوری، نشان می‌دهند که در نیمهٔ نخست هزارهٔ یکم پیش از میلاد، سکونت‌گاه‌های شهری در مناطق مختلفی از ماد وجود داشته‌اند که مراکز تولید صنایع دستی و اقتصاد دامداری و کشاورزی اندکی را تشکیل می‌دادند. با قضاوت بر اساس منابع آشوری، شغل اول و اصلی مردم مناطق ماد، پرورش اسب و تولید صنایع دستی بود. آشوریان از مناطق مادی، اسب، گاو، گوسفند، شتر باختری، سنگ لاجورد، برنز، طلا، نقره و دیگر فلزات و همچنین پارچه‌های پشمی و کتانی را به عنوان باج و خراج دریافت می‌کردند.[۱۴۴] دین مقالهٔ اصلی: دین مادها آگاهی ما دربارهٔ دین مادها بسیار اندک است. میان سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۷ میلادی، دیوید استروناخ بنایی را کاوش کرد، که در حدود سال ۷۵۰ پیش از میلاد بنا شده‌بود و به نظر می‌رسد که کاربری آن عمدتاً مذهبی بوده‌است. این سازه که در تپه نوشیجان، در حدود ۶۰ کیلومتری جنوب همدان قرار دارد، بر روی تخته سنگی به ارتفاع ۳۰ متر بنا شده‌است و شامل «نیایش‌گاه مرکزی»، «نیایش‌گاه غربی»، «دژ» و «تالار ستون‌دار» است که توسط دیواری آجری محصور شده‌است. نیایش‌گاه مرکزی به‌شکل بُرجی با محراب داخلی سه‌گوش بود. مساحت زمین آن ۱۱×۷ متر و دیوارهایش ۸ متر ارتفاع دارند. در نزدیکی گوشهٔ غربی محراب، آتشگاه پله‌داری کشف شد که از خشت و گل ساخته شده‌بود. چنان‌که می‌دانیم، آیین مذهبی آتش، میراث مشترک و رایج در بین اقوام هندوایرانی بود و نیایش‌گاه تپه نوشیجان، کهن‌ترین ساختمان از این نوع در ایران است که می‌شناسیم.[۱۴۴] دیگر اطلاعات‌مان دربارهٔ دین مادها، عمدتاً بر پایهٔ کتاب تواریخ هرودوت و نام افراد مادی است. به‌گفتهٔ هرودوت، «مُغ‌ها» قبیله‌ای مادی بودند که روحانیون را نه‌تنها برای مادها که برای پارس‌ها نیز فراهم می‌کردند؛ بنابراین، آن‌ها طبقه‌ای روحانی را تشکیل می‌دادند که وظیفه‌شان از پدر به پسر منتقل می‌شد. افزون بر این، آن‌ها در دربار ایشتوویگو، به‌عنوان مشاور، پیشگو و تعبیرکنندهٔ خواب ایفای نقش می‌کردند؛ بنابراین، ظاهراً مغ‌ها در دربار آخرین شاه ماد نقش مهمی را بازی می‌کردند. دربارهٔ نام شخصی مادها، متون آشوری متعلق به سده‌های نهم و هشتم پیش از میلاد، شامل نمونه‌هایی است که بخش اصلی آن‌ها به هر دو زبان پارسی باستان و اوستایی شباهت دارد: واژهٔ هندوایرانی اَرتَ (اوستایی: اَشا؛ هندوایرانی: رتا به‌معنای «راستی») یا با نام‌های تئوفوریک با مَژدَکُ و حتی نام اهورامزدا پیوستگی دارند.[۱۴۴] نویسندگان کلاسیک، متفق‌القول از مغ‌ها به‌عنوان روحانیون زرتشتی یاد کرده‌اند و دیاکونوف چنین پنداشته‌است که «ایشتوویگو و حتی شاید هووخشتره، دینی را پذیرفته بودند که از آموزه‌های زرتشت الهام گرفته شده‌بود. (هرچند که این دین قطعاً با آموزه‌های پادشاه یکسان نبود)». با این حال، اکثر پژوهشگران با این دیدگاه موافق نیستند. مری بویس حتی چنین استدلال می‌کند که وجود مغ‌ها در ماد با آداب و رسوم و شیوه‌های پرستش خاص خودشان، مانع از تبلیغ مذهبی زرتشتیان آن‌جا بود. به‌احتمال قوی، نوعی از مزداگرایی با آداب و رسوم رایج هندوایرانی در اوایل سدهٔ هشتم پیش از میلاد در ماد شایع شد که با ویژگی‌های خاص آیین زرتشتی ناسازگار بود، در حالی که دین اصلاح‌شده توسط زرتشت تنها در نیمهٔ نخست سدهٔ ششم پیش از میلاد، تحت فرمانروایی آخرین شاهان ماد در غرب ایران شروع به گسترش کرد.[۱۴۴] به‌عقیدهٔ نیبرگ چنین بنظر می‌رسد که دین ماد باستان یک دین ابتدایی مزدایی باشد. در ماد یک مزداپرست را مَزْدَیزنَه (mazdayaz a) می‌خواندند که از صورت اوستایی آن مَزْدیسنَه (mazdayas a) آشکارا جدا می‌شود.[۱۷۳] آنان در دیرین‌ترین زمان، مجموعه‌ای از خدایان را که با آریایی‌ها میتانی همانندگی بسیار باید داشته‌باشند، می‌پرستیدند.[۱۷۴] پوشش یک مادی بر دیوار کاخ خشایارشا در تخت جمشید که لباس مادی بر تن کرده‌است. اطلاعات مربوط به پوشش مردم در دورهٔ مادها، عمدتاً منحصر به لباس‌های مردان است که این اطلاعات شامل دو دسته از منابع هستند: گزارش‌هایی که از نویسندگان کلاسیک ثبت شده‌است و آثار باستانی.[۱۷۵] لباس ساکنان ماد شرقی؛ پیراهنی گشاد (ساراپیس) با آستین‌های بلند و شلواری گشاد و چین دار، که در واقع دامن درازی بود که میان دو پا جمع کرده بودند، بالاپوشی کوتاه از پارچهٔ رنگارنگ یا کارزده از پشم بود. این نوع لباس را باشلقی که بر سر می‌کشیدند تکمیل می‌کرد.[۱۷۶] ادیث پرادا تأکید می‌کند که «در کُل، در هنر خاور نزدیک، تفاوت میان مردم غالباً بر اساس پوشاک آن‌ها مشخص می‌شد». مردان باستانی خاور نزدیک به پوشیدن لباس‌های گُشاد و آزاد، متشکل از دامن‌های چین‌دار، تن‌پوش‌های رویی پیچیده‌شده به دور بدن و تُنیک علاقه داشتند. احتمالاً در انتهای هزارهٔ دوم پیش از میلاد، ایرانیان مهاجر که در اوراسیا، جایی که آب و هوای متغیری زیادی داشته و زندگی به گله‌داری و استفاده از از اسب، به‌ویژه برای جنگ‌ها وابسته بود، لباسی با خود به درون ایران آورده باشند که در مسکن اولیه‌شان شکل گرفته بود. این لباس شامل کلاهی بلند، نیم‌تنه و شلوار چرمی تنگ و چسبان، بالاپوشی آستین‌بلند و چکمه می‌گردید.[۱۷۷] ایرانی‌ها پیراهن چین‌دار خاور نزدیک را پذیرفته و آن را اصلاح کردند و به آن سربند و کلاه شیاردار بلندی که احتمالاً از سربند پَردار آشوری اقتباس شده بود، افزودند. از این رو گاهی اوقات پژوهشگران این سبک را «جامهٔ پارسی» و لباس برگرفته از آسیای میانه را «جامهٔ مادی» می‌نامند. این نام‌ها همیشه دقیق نیستند، با این حال هرودوت گواهی می‌دهد که «پارسیان» برحسب عادت، لباس «مادها» را می‌پوشیدند.[۱۷۸] زبان و ادبیات مادی زبان مادی مقالهٔ اصلی: زبان مادی زبان مادی یک زبان هندواروپایی و زبان مادها بوده‌است که به‌همراه زبان‌های سکایی، اوستایی و پارسی باستان از جمله زبان‌های باستانی ایرانی محسوب می‌شوند. هیچ سندی در دست نیست که بتوان با آن صحت زبان مادی را تأیید کرد. اما زبان‌شناسان، با استفاده از ساختار کلمات و علم واژه‌شناسی، کلماتی را که در متون کتیبه‌های پارسی باستان، ایلامی و بابلی با دستور زبان خود سازگار نیست، شناسائی کردند و آن را در دسته‌بندی زبان مادی قرار دادند؛ برای نمونه در کتیبه‌های پارسی باستان واژه‌هایی دیده می‌شوند که برخلاف قواعد آوایی پارسی باستان است، که این واژه‌ها را باید مادی دانست.[۱۷۹] اینکه تا چه اندازه، واژه‌ها و نام‌هایی را (که داده‌های ریشه‌شناختی آن‌ها را به‌درستی نمی‌توان از لحاظ معنایی و منطقی پذیرفت) که در روایات فرعی یونانی، ایلامی، بابلی و غیرهٔ دوران هخامنشی ثبت شده‌اند، تنها برپایهٔ معیارهای زبانی، ازجمله sp, z مادی و مانند آن، به‌طور قطع مادی دانست، قابل تصمیم‌گیری است، اما نام‌های پادشاه‌های محلی ماد از زاگرس و جای‌نام‌های مربوط که در منابع آشوری از زمان شلمنصر سوم (میانهٔ سدهٔ نهم پ. م) ذکر شده، استثناست.[۱۸۰] ادبیات مادی مقالهٔ اصلی: ادبیات مادیهیچ اثر مکتوبی از زبان مادی در دست نیست و مشخص نیست که این زبان اصولاً به رشتهٔ تحریر درآمده یا نه؛ اما از اشاراتی که در نوشته‌های مورخان یونانی نظیر کتسیاس، دینون و هرودوت به داستان‌ها، قصه‌ها و اشعار این دوره شده‌است، رد ادبیات روایی و سینه به سینه این دوره را می‌توان پی گرفت.[۱۸۱] برای نمونه، عشق استریانگایوس به زرینا، ملکهٔ سکاها و ناکام ماندن وی و داستان غنایی «زریادرس و اداتیس» را می‌توان نام برد که در مآخذ متعددی دیده می‌شود که به نظر مری بویس اصل مادی دارد و بعدها به‌صورت داستان گشتاسپ و کتایون در شاهنامه بازتاب یافته‌است. از دیگر آثار ادبی مادی می‌توان از داستان‌های حماسیِ مادی یاد کرد که به پایه‌گذاری دولت ماد انجامیده و در آثار کتسیاس نقل شده‌است.[۱۸۲] به‌گفتهٔ هرودوت، در زمان پادشاهی دیاکو، دعاوی‌ای را که می‌نوشتند، نزد وی می‌فرستادند. سپس او دربارهٔ آنچه نزدش آورده شده‌بود، داوری می‌کرد و داوری‌هایش را بازپس می‌فرستاد. تنها شاهد مستقیمی که نشان می‌دهد مادها خط را می‌شناختند، تکه‌ای سیمین است که در تپهٔ نوشیجان کشف شده و بخش‌هایی از دو نشانهٔ خط میخی بر آن به‌جا مانده‌است، اما شناسایی نوع خط میخی و زبان آن ناممکن است. به باور دیاکونف، خط میخی پارسی باستان (خطی که برای کتیبه‌هایشان به‌کار می‌بردند)، در اصل نوآوری مادها بوده، درحالی‌که رودیگر اشمیت احتمال می‌دهد مادها از خط میخی آشوری بهره می‌بردند.[۱۸۳] کتاب مقدس (کتاب عزرا، باب ۶، آیهٔ ۲) نیز روایت می‌کند که در زمان داریوش بزرگ هخامنشی، طوماری در کاخ اکباتان در سرزمین ماد یافت شد که فرمان‌هایی بر آن نوشته شده بود. از این شاهد نیز نمی‌توان دریافت که زبان این طومار مادی بوده‌است.[۱۸۴] شاهنشاهی هخامنشی مقالهٔ اصلی: شاهنشاهی هخامنشی درفش هخامنشی شاهنشاهی هخامنشی یا هخامنشیان (۵۵۰–۳۳۰ پیش از میلاد، به مدت «۲۲۰ سال»[۷۳]) شاهنشاهی‌ای در دوران باستان بود که بدست کوروش بزرگ بنیاد نهاده شد. پادشاهان این دودمان از پارسیان بودند و تبار خود را به «هخامنش» می‌رساندند که سرکردهٔ خاندان پاسارگاد از خاندان‌های پارسیان بوده‌است. هخامنش باید حوالی پایان سدهٔ هشتم یا ربع نخست سدهٔ هفتم پ. م بر مسند قدرت بوده باشد.[۱۸۵] هخامنشیان، در آغاز پادشاهان بومی پارس و سپس انشان بودند ولی با شکستی که کوروش بزرگ بر ایشتوویگو واپسین پادشاه ماد وارد آورد و سپس گرفتن لیدیه و بابل، پادشاهی هخامنشیان تبدیل به شاهنشاهی بزرگی شد. از این رو کوروش بزرگ از نوادگان (شاه انشان، کوروش یکم، کمبوجیه یکم) را بنیانگذار شاهنشاهی هخامنشی می‌دانند.[۱۸۶] به پادشاهی رسیدن پارسی‌ها و دودمان هخامنشی یکی از رخدادهای برجستهٔ تاریخ باستان است. شاهنشاهی هخامنشی را نخستین امپراتوری تاریخ جهان می‌دانند. پذیرش و بردباری دینی از ویژگی‌های شاهنشاهی هخامنشی به‌شمار می‌رفت.[۱۸۷] بیش از ۴۹ میلیون نفر از ۱۱۲ میلیون جمعیت جهان آن زمان در این سرزمین زندگی می‌کردند.[۱۸۸] در دوران هخامنشیان سی قوم مختلف تحت لوای این امپراتوری بودند.[۱۸۹] گستره فرمانروایی شاهنشاهی هخامنشی زیر فرمان داریوش بزرگ گستردگی قلمروی هخامنشیان به حدی رسید که به عنوان نخستین حکومت جهانی و بزرگترین امپراتوری جهان تا به آن زمان، شناخته شد. این شاهنشاهی در اوج خود، بیش از ۴۴ درصد از جمعیت جهان را اداره می‌کرد که بالاترین رقم در میان تمام امپراتوری‌های تاریخ است.[۱۴۴][۱۹۰] قلمرو هخامنشیان بسیار گسترده بود به‌طوری‌که از دره سند در هند تا رود نیل در مصر و ناحیه بنغازی در لیبی امروز و از رود دانوب در اروپا تا آسیای مرکزی را در بر می‌گرفت. در این کشور پهناور اقوام بسیاری با آداب و رسوم خاص خود زندگی می‌کردند و فرهنگ ایالتی و قومی خود را پاس می‌داشتند. در حقیقت مشخصه مهم این دولت احترام به آزادی فردی و قومی و بزرگداشت نظم و قانون و تشویق هنرها و فرهنگ بومی و همچنین ترویج بازرگانی و هنر بود.[۱۹۱] خاویر آلوارز عیلام‌شناس معتقد است که آثار و نقش‌برجسته‌های موجود نشان می‌دهد که هخامنشیان هنر خود را در بخش معماری و نقش‌برجسته از عیلامی‌ها آموخته‌اند.[۱۹۲] کارل شفُلد می‌نویسد: «تمدن بزرگی مانند تمدن هخامنشی را نمی‌توان از روی تأثیراتی که پذیرفته درک کرد. واقع آن است که اهمیت این چنین تمدنی دقیقاً در توانی است که او را به حل و جمع همهٔ این اجزای مختلف در کلیتی واحد قادر ساخته‌است.»[۱۹۳] سنگ‌نوشته بیستون بزرگ‌ترین سنگ‌نبشتهٔ جهان[۱۹۴] شاهان هخامنشی در خلال سال و با تغییر فصل کوچ می‌کردند و معمولاً تمام سال را در یک جا به سر نمی‌بردند بلکه بر حسب اقتضای آب و هوا هر فصلی را در یکی از پایتخت‌های خود سر می‌کردند در فصل زمستان در بابل، دشتستان و شوش اقامت داشتند ودر فصل تابستان به همدان می‌رفتند که در دامنه کوه الوند بود و هوایی خنک داشت. این سه شهر پایتخت سیاسی و اداری و اقتصادی بودند ولی دو شهر دیگر هم بودند که پایتخت آیینی هخامنشیان به‌شمار می‌رفتند یکی پاسارگاد که در آنجا آیین و تشریفات تاجگذاری شاهان هخامنشی برگزار می‌شد و دیگری پارسه که برای دیگر تشریفات به کار می‌آمد. این دو شهر زادگاه و پرورشگاه و به اصطلاح گهواره پارسیان به‌شمار می‌رفت البته تخت جمشید ازاین دو بیشتر اهمیت داشت به همین دلیل اسکند ر مقدونی آن را عمداً آتش زد تا گهواره و تکیه گاه دولت هخامنشی را از میان ببرد و به ایرانیان بفهماند که دیگر دوره فرمانروایی آنان به سر آمده‌است.[۱۹۵] تاریخ مقالهٔ اصلی: گاه‌شمار هخامنشیان در سال ۵۵۸ پیش از میلاد پادشاهی کوروش بزرگ (کوروش دوم) در انشان (پارس) و خوزستان آغاز شد و پایتخت هخامنشیان به شوش منتقل شد.[۷۳] در سال ۵۲۵ پیش از میلاد سپاه ایران تحت فرماندهی کمبوجیه دوم دومین شاه هخامنشی، سرزمین مصر را کاملاً ضمیمه قلمرو پادشاهی این دودمان کرد.[۷۳] در سال ۵۱۲ پیش از میلاد داریوش بزرگ به هند حمله کرد و موفق به فتح سند و پنجاب شد. [۱۹۶] در سال ۴۸۰ پیش از میلاد خشایارشا پس‌از پیروزی در نبرد نبرد ترموپیل ، آتن را فتح می‌کند.[۱۹۷] در سال ۳۳۴ پیش از میلاد اسکندر مقدونی به آسیا حمله می‌کند و سپاه هخامنشیان در تنگه داردانل شکست می‌خورد.[۷۳] در سال ۳۳۰ پیش از میلاد داریوش سوم کشته شده و هگمتانه فتح می‌شود، همچنین تخت جمشید به وسیله اسکندر مقدونی ویران شده و حکمرانی هخامنشیان بر ایران پایان می‌پذیرد.[۷۳] جدول زمانی امپراتوری ایران شامل رویدادهای مهم و تکامل سرزمینی - ۵۵۰–۳۲۳ قبل از میلاد اطلاعات بیشتر: حمله اسکندر مقدونی به ایران نیروی نظامی مقالهٔ اصلی: ارتش هخامنشیان، ابزارهای جنگی هخامنشیان، و فیل‌های جنگی ایرانی نقش‌برجسته‌های آپادانا در تخت جمشید که یک واحد از سربازان هخامنشی را نشان می‌دهد. تقسیمات سپاه از دستاوردهای ایرانیان در زمینهٔ نظامی، تقسیم نیروهای رزمنده به روش ده‌دهی است. کوچکترین واحد، دسته یا گروه ده نفری بود. ده دسته، یک «واحد صد نفره» یا گروهان را درست می‌کرد. ده گروهان، یک «واحد هزار نفره» یا هنگ را تشکیل می‌داد و ده هنگ نیز یک «واحد ده هزار نفره» یا لشکر را. فرمانده گروه ده نفری، گروه صد نفری، گروه هزار نفری و گروه ده هزار نفری خوانده می‌شد. تقریباً معادل گروهبان، سروان، سرهنگ و سرلشکر امروزی.[۱۹۸] سوار سلطنتی هخامنشی در حال حمله گارد هخامنشیان مقالهٔ اصلی: گارد جاویدان (هخامنشی) نگاره ای از گارد جاویدان از زمان کوروش بزرگ هخامنشیان صاحب سپاه ثابتی بوده‌اند به نام «جاویدان» که متشکل از ده هزار نفر بوده‌است. این گارد از این رو گارد جاویدان نامیده می‌شد که در صورت بیماری، زخمی شدن یا مرگ یکی از اعضاء بی‌درنگ کسی از ذخیره‌ها جای او را می‌گرفت. افراد گارد ده هزار نفری جاویدان و هنگ گارد سواره تشکیل نخبگان سپاه هخامنشی را می‌دادند. گروه هزار نفریِ نخست، یعنی هنگی که نیزه‌هایش به انار زرین ختم می‌شد، «هنگ محافظان» بود. این‌ها همه پارسی بودند و بسیار مشهور و هراس‌انگیز. محافظت از شاهنشاه به هنگ محافظ سپرده شده بود و از این رو به هنگام نبرد، درست در جلو و کنار فرمانروا قرار می‌گرفتند. به هنگام بار در دربار نیز افراد این گارد نزدیک تر از دیگر سپاهیان به شاه می‌ایستادند؛ چون پاسداری از شاه وظیفهٔ اصلی آن‌ها بود، فقط هنگی که قبضهٔ نیزه‌هایشان زرین بود مجهز به سپر بودند. در عوض باید از تیر و کمان و ترکش صرف نظر می‌کردند، اما دشنهٔ کوتاه ایلامی داشتند.[۱۹۹] یونگِه با تکیه بر بررسی‌های یوستی و مارکوارت، فرمانده گارد هخامنشیان، که یونانیان Chilia chos (فارسی باستان: هزار پَتیش) می‌نامیدند را بزرگترین مقام شاهنشاهی هخامنشی و همچنین ریاست کل دیوان اداری و درباری هخامنشی دانسته‌است. اما والتر هینتس این نظریه را رد می‌کند. رئیس تشریفات از نظر نظامی تقریباً مقام یک ده هزار پد را داشته‌است، اما او زیر نظر فرمانده گارد ویژه (هزار پَتیش) انجام وظیفه می‌کرده‌است. او بر بقیهٔ نه هزار نفر افراد گارد (با نیزه‌های دسته نقره‌ای) فرمان می‌رانده‌است.[۲۰۰] فرمانده هنگ محافظ شاه، هم‌زمان فرمانده گارد ده هزار نفری جاویدان هم بود. احتمالاً او مافوق فرمانده گارد سوار نیز بوده‌است. او از قدرتمندترین شخصیت‌های شاهنشاهی به‌شمار می‌آمد و در اواخر عهد هخامنشی رسماً «نایب السلطنه شاه» بود و به فارسی باستان «حاکم دوم» نامیده می‌شد.[۲۰۱] نیروی دریایی مقالهٔ اصلی: نیروی دریایی هخامنشی .mw-pa se -ou pu .locmap .od{posi io :absolu e}.mw-pa se -ou pu .locmap .id{posi io :absolu e;li e-heigh :0}.mw-pa se -ou pu .locmap .l0{fo -size:0;posi io :absolu e}.mw-pa se -ou pu .locmap .pv{li e-heigh :110%;posi io :absolu e; ex -alig :ce e }.mw-pa se -ou pu .locmap .pl{li e-heigh :110%;posi io :absolu e; op:-0.75em; ex -alig : igh }.mw-pa se -ou pu .locmap .p {li e-heigh :110%;posi io :absolu e; op:-0.75em; ex -alig :lef }.mw-pa se -ou pu .locmap .pv>div{display:i li e;paddi g:1px}.mw-pa se -ou pu .locmap .pl>div{display:i li e;paddi g:1px;floa : igh }.mw-pa se -ou pu .locmap .p >div{display:i li e;paddi g:1px;floa :lef }کیلیکیهفوکایاعکاهالیکارناسصیداتریپولیساموسرود نیلقبرساروندرودبحرینعمان جایگاه تقریبی پایگاه‌ها نیروی دریایی هخامنشی (به پارسی باستان: ????????????, āva)[۲۰۲] نیروی دریایی باستانی امپراتوری پارس بود که میان سال‌های ۵۲۵ پیش از میلاد تا ۳۳۰ پیش از میلاد، خدمت‌گذاری می‌کرد. ایجاد سازمان، زیرساخت و اساس مالی نیروی دریایی هخامنشی به داریوش بزرگ نسبت داده شده‌است.[۱۰۸] نیروی دریایی هخامنشی نخستین «نیروی دریایی پادشاهی» واقعی بود که در تاریخ پدید آمد.[۲۰۳] یجاد سازمان، زیرساخت و اساس مالی نیروی دریایی هخامنشی به داریوش بزرگ نسبت داده شده‌است.[۱۰۸] تصویری از کشتی های هخامنشی روی سکه آوی باخنهایمر، نویسنده، محقق، استاد دانشگاه و باستان‌شناس استرالیایی، در نشست تخصصی دریانوردی در امپراتوری هخامنشی در دی ۱۳۹۸، با تاکیدکردن بر اهمیت پژوهش بر روابط ایرانیان و منابع آبی در دوران هخامنشیان، بیان داشت که با وجود سندهایی تاریخی و باستان‌شناسی، دربارهٔ سروکار ایرانی‌ها با منابع آبی، کمتر به ماهیت و گونهٔ آن، پرداخته‌اند.[۱۶۰] او همچنین اعلام کرد که «در واقع، هخامنشیان نه تنها به مدیریت و بهره‌برداری از منابع روزمینی جهان اطراف خود مشغول بودند بلکه با فرستادن ناوگان‌های اطلاعاتی به کاوش در دریاهای اطراف خویش، رودخانه‌ها و اقیانوس‌ها نیز می‌پرداختند».[۱۶۰] منابع تاریخی کنونی، نشان داده‌اند که هخامنشیان تا چه اندازه‌ای بر مدیریت منابع آبی سفارش کرده‌اند و در این راه، چگونه به کاوش ساحل شرقی آفریقا و رودخانه سند مشغول شده‌اند.[۱۶۰] نقش‌های بر روی سکه‌های دوره نیز نشانگر دیگری از این هستند که ناوگان هخامنشی، از چه واحدها و مواردی ساخته شده بوده‌است و اینکه چگونه چنین ناوگانی، سازماندهی می‌شده‌است.[۱۶۰] سرعت کشتی‌های هخامنشی میان ۴ تا ۱۴ کیلومتر تخمین زده‌اند؛[۱۶۰] یکی از نوآوری‌هایی که در طراحی و ساختن کشتی‌ها در دوران هخامنشیان رخ داد، ساخت کشتی‌های ۳ ردیف پارویی است؛ چنین سازه‌هایی، در نبردها سرعت و توان دفاعی ویژه‌ای داشتند.[۱۶۰] بازسازی نوعی از کشتی‌های جنگی هخامنشی نظام اداری شاهنشاهی هخامنشی هنگامی که داریوش اول در سال ۵۲۵ پیش از میلاد به قدرت رسید، ۲۳ ساتراپی یا سرزمین متعلق به شاهنشاهی را، که پارس هم جزو آن بود از کمبوجیه به ارث برد. با این که او در طول شهریاری خود چند ساتراپی را به آن‌ها افزود (سند، تراکیا، مقدونیه، سکاهای شمال دریای سیاه) در نبشته‌ای خود، جز پارس، از ۲۵ و گاه ۲۹ قوم شاهنشاهی خود نام می‌برد. خشایارشاه جز پارس از ۳۱ سرزمین شاهنشاهی نام می‌برد. به این ترتیب شمار و گسترهٔ ساتراپی‌ها ثابت و نامتغیر نبودند. بستگی به میل شاهنشاه داشت که دو ساتراپی را در هم ادغام کند یا از یک ساتراپی دو تا بسازد.[۲۰۴] بر پارس که سرزمین اصلی شاهنشاهی بود، خود شاه شخصاً فرمان می‌راند. در رأس هر یک از دیگر سرزمین‌های شاهنشاهی یک ساتراپ قرار داشت. این واژه از یونانی به ما رسیده‌است. به خشَثرَپای مادی برمی‌گردد. ساتراپ‌ها بیرون از دربار بالاترین مقام را داشتند و بدون واسطه زیر نظر شاهنشاه بودند. ساتراپ‌ها حق استفاده از مُهر شاهی را داشتند. شاهنشاهان برای آن که از وفاداری ساتراپ‌ها خاطر جمع شوند، مصلحت را در این می‌دیدند تا آنجا که ممکن است خویشان خود را به این مقام بگمارند.[۲۰۵] مهر سلطنتی داریوش بزرگ، به سه زبان پارسی باستان، بابلی و ایلامی. موزه بریتانیا[۲۰۶][۲۰۷] هر ساتراپی به چندین ساتراپی فرعی یا «حکمرانی» تقسیم می‌شد. بنا بر کتاب استر، در زمان خشایارشا شاهنشاهی هخامنشی از هند تا حبشه ۱۲۷ حکمران محلی داشته‌است. به این ترتیب به ساتراپی به‌طور متوسط چهار یا پنج حکمرانی می‌رسید. برای نمونه ساتراپی سوریه عبارت بود از حکمرانی‌های آشور، فنیقیه، سامرا، یهودا و قبرس. عنوان این حکمران به فارسی باستان فرَتَرَکَه بود. هر حکمرانی به هفت بخش تقسیم می‌شد که در رأس هر یک از آنان بخشدار قرار داشت، تحت‌اللفظی «یک هفتم دار».[۲۰۸] چند سنگ نبشتهٔ هیروگلیف از وادی حمامات، جایی که از آنجا معماران مصری سنگ‌های ساختمانی مورد نیازشان را می‌آوردند، بر حسب تصادف، سندی در اثبات فوق العادهٔ نظام اداری هخامنشیان در اختیار ما می‌گذارند. به واسطه این سنگ نبشته‌ها در می‌یابیم که کسی به نام اَثیاوَهیاه در زمان کمبوجیه، داریوش و خشایارشا، یعنی ۵۱ سال، بخشدار قُبط (کَفت امروزی در مصر وسطا) بوده‌است. برادر کوچکتر او اَریاورَتَه از سال ۴۷۶ پیش از میلاد قائم مقام او بوده و سه سال بعد جانشینش شده‌است. او در مقام بخشدار قُبط تا هفدهمین سال پادشاهی اردشیر اول نیز یک هفتم دار بوده‌است، یعنی دست کم ۲۷ سال تمام.[۲۰۹] مقایسه حجم خراج سالانه به ازای هر منطقه، در شاهنشاهی هخامنشی.[۲۱۰][۲۱۱][۲۱۲] هنر هخامنشی مقالهٔ اصلی: هنر هخامنشی تکوک شیر غران یافت شده در هگمتانه، موزه متروپولیتن نیویورک نخستین کانون امپراتوری هخامنشی در پاسارگاد است. آنچه که بعدها از شوش به مجموعه معماری هخامنشی راه پیدا کرد در قالب یک کاخ بزرگ بود با دیوارهای منقوش به حیوانات اساطیری و نگهبانان، که با خود هنر بین‌الملل آن دوره را هم به ارمغان آورد. در دوره هخامنشی شاهد ترکیب عناصر فراوانی از هنر ایرانی، آشوری، مصری، یونانی و سکایی هستیم.[۲۱۳] ایرانی‌ها بر خلاف یونانیان، پیش از آنکه به تندیس‌سازی علاقه داشته باشند، شیفتهٔ نگاره‌های مسطح بودند. ممکن است یک علت آن از میان رفتن تندیس‌ها و کمبود کشفیات باشد. چون می‌دانیم که سپاهیان اسکندر هنگام تسخیر تخت جمشید تندیسی از خشایارشا را بر زمین افکنده بودند. دستاورد اصلی و بزرگ هخامنشیان در زمینهٔ پیکر تراشی، نگاره‌های مسطح بوده‌است. در اینجا نیز پای میراثی ایلامی در کار است. اما این بار نیز پارسیان از روی الگوی بیگانه هنری کاملاً مستقل پدیدآوردند که با دیگر هنرها اشتباه نمی‌شود.[۲۱۴] ظرف‌های سیمین و زرین ایران باستان در دوره هخامنشیان بی‌نظیرند. در میان ظرف‌های فلزی هخامنشیان به وفور به دسته‌های زینتی پر نقش و نگاری برمی‌خوریم به شکل قوچ کوهی. این نماد خورنه هستند. در تصویرهای تخت جمشید به عطردان‌های رخامی، عود سوزهای زرین، سطل زرین کندر، و حوله‌های ظریف کتان در دست جامه دار و خواجگان شاهنشاه برمی‌خوریم. در زمان هخامنشیان حتی قالی بافی هم ارج و قرب بسیار داشت.[۲۱۵] نگاره‌ای سراسرنما از تخت جمشید موسیقی به‌طوری‌که از منابع متأخر بر می‌آید، موسیقی در ایران باستان هنری ظریف و به کمال بود، و قواعد آن از نظر دقت قابل قیاس است با «کُنترپوان» غربی. ظاهراً رایج‌ترین ساز در دربار چنگ بوده‌است. شواهد دیگری نیز مبنی بر استفاده از رباب، بربط، تنبور، قانون، نی و نیز دف و دهل موجود است. در دوره هخامنشیان به استادان موسیقی در دربار احترام بسیار گذاشته می‌شد. به‌طوری‌که اینان در میان ملازمان دربار از بلند پایگان بودند. خوانندگان و نوازندگان به سه طبقه تقسیم می‌شدند. هیچ خواننده‌ای نمی‌توانست با نوازنده‌ای بخواند که در طبقهٔ او نبود. اگر شاهنشاه ضیافتی می‌داد، در سکوتی که نفس‌های مهمانان در سینه‌ها حبس بود، پرده‌ای که پادشاه را از چشم درباریان او پنهان نگه می‌داشت کنار می‌رفت. سپس رئیس تشریفات که عنوان پر معنی «شادباش» را داشت، استاد آواز را به خواندن ترانه‌ای معین ندا می‌داد یا از یکی از نوازندگان دربار می‌خواست تا قطعه‌ای را که با دقت گزیده شده‌است بنوازد.[۲۱۶] وضع اجتماعی و اقتصادی در دوره هخامنشی منشور حقوق بشر کوروش، موزه بریتانیا، این سند به عنوان نخستین منشور حقوق بشر شناخته می‌شود.[۲۱۷][۲۱۸][۲۱۹][۲۲۰][۲۲۱] اقتصاد هخامنشیان با توجه به موقعیت جغرافیایی آن‌ها و کمبود آب در ایران بیشتر بر پایهٔ اقتصاد تجاری بود. سرزمین هخامنشیان به عنوان واسطه کالاهای ترانزیتی بین سه قارهٔ آسیا، اروپا و آفریقا عمل می‌نمود و از این راه درآمد سرشاری نصیب شاهنشاهان هخامنشی می‌شد. در دورهٔ هخامنشیان تجارت اهمیت به سزایی داشت. جنبهٔ محلی تجارت عبارت بود از مبادلهٔ کالا بین مردم ده‌نشین و کوچ نشین. ضمناً بین ایالات مترقی حکومت و کشورهای همسایه نیز تجارت اشیای زینتی و همچنین منسوجات و بعضی از فراورده‌های کشاورزی، از قبیل غلات و خرما رواج داشت. این تجارت در شاهراه‌های بزرگی که در جهات متفاوت کشور با یکدیگر تقاطع داشتند انجام می‌شد.[۲۲۲] در عهد هخامنشی نخستین قدم‌ها در تنظیم اقتصاد ملی برداشته شد. دولت مالیاتی وضع کرد که از املاک، مزارع، باغ‌ها، احشام و معادن گرفته می‌شد. نوعی مالیات متعلق به زمین وجود داشت که کاملاً شبیه مالیات بر مصنوعات صنعتی بود. عوارضی بر پیاده رو های بنادر وضع کرده بودند. مالیاتی که توسط عمال جمع‌آوری می‌شد، در صندوق ایالات گرد می‌آمد و سپس به خزانه ارسال می‌شد. از زمان ایجاد شاهنشاهی هخامنشی، جهان در عصر اقتصادی مساعدی قدم گذاشته بود. روابط تجارتی بین نواحی که سابقاً وجود نداشته – مثلاً بین بابل و یونان- ایجاد شد و توسعه یافت. بر اثر احتیاج به محصول، نرخ منافع (بهره)، مانند بهای جنس افزوده شد، به استثنای اجناسی که حمل آن‌ها مشکل بود مانند گاو، به عکس بهای زمین در ایران و یونان پائین آمد.[۲۲۳] در همه ممالک به کارهای عام‌المنفعه- که استعداد تولیدی را افزون می‌کرد- اقدام نمودند. حفر قناتهای زیرزمینی، که در ایران و بعضی نواحی کم‌آب دارای ارزش اساسی است، کاری است که در زمان شاهان هخامنشی تحقق یافت. باید قبول کرد که در آن زمان، در شاهنشاهی هخامنشی به خشک کردن باتلاق‌ها می‌پرداختند، زیرا یونانیان این کار را در همان عصر انجام می‌دادند. کشاورزی توسعه یافت، و بر اثر جنگ‌ها، خارجیان نباتات سودمند و ایران را شناختند و در کشور خود کاشتند. در درجه اول آن‌ها اسپست قرار داشت که به وفور در دره‌های ماد به عمل می‌آمد، و خوراک عالی اسبان به‌شمار می‌رفت. جنگ‌های مادی آن را برای تغذیه سواره نظام ایران به یونان برد، و مردم آن کشور کاشت آن را اقتباس کردند. در نتیجه همان جنگ‌ها خروس، کبوتر سفید و طاوس- که بومی آسیا هستند- به اروپا حمل شدند.[۲۲۲] کوروش در دوران زمامداری خود، از سیاست اقتصادی و اجتماعی عاقلانه‌ای که کمابیش بر اساس خواسته‌های کشورهای وابسته بود، پیروی می‌کرد او تمامی زمین‌های قابل کشت را دقیقاً مساحی نمود و در اختیار مردمان تهیدست قرار داد، حفر قنوات زیرزمینی نیز از دیگر اقدامات اساسی او و جانشینانش بود.[۲۲۴] از این سخن او که می‌گوید: «رفتار پادشاه با رفتار شبان تفاوت ندارد، چنان‌که شبان نمی‌تواند از گله‌اش بیش از آنچه به آن‌ها خدمت می‌کند، بردارد. همچنان پادشاه از شهرها و مردم همان‌قدر می‌تواند استفاده کند که آن‌ها را خوشبخت می‌دارد.» و نیز از رفتار و سیاست همگانی او، به خوبی پیداست که وی تحکیم و تثبیت پادشاهی خود را در تأمین خوشبختی مردم می‌دانست و کمتر به دنبال زراندوزی و تحمیل مالیات بر کشورهای وابستهٔ خود بود. او در دوران کشورگشایی نه تنها از کشتن و کشتارهای وحشتناک خودداری کرد بلکه به باورهای مردم احترام گذاشت و آنچه را که از کشورهای شکست‌خورده ربوده بودند، پس داد. «بر اساس تورات، پنج هزار و چهارصد ظرف طلا و سیم را به بنی اسرائیل می‌بخشد، پرستش‌گاه‌های مردم شکست‌خورده را می‌سازد و می‌آراید.» و به گفتهٔ گزنفون، رفتار او به گونه‌ای بوده که «همه می‌خواستند جز خواستهٔ او چیزی بر آن‌ها حکومت نکند.» کمبوجیه با آنکه از کیاست کورش بهره‌ای نداشت و از سیاست آزادهٔ وی پیروی نمی‌کرد، در دوران توانمندی خود به گرفتن مالیات از مردم شکست‌خورده نپرداخت، بلکه مانند کورش بزرگ به گرفتن هدیه‌هایی چند قانع بود.[۲۲۵] اما از دورهٔ خشایارشا به بعد به واسطهٔ عدم لیاقت شاهنشاهان هخامنشی وضع اقتصادی هخامنشیان دچار رکود شد و مالیات بومیان ساکن ایران را خرد می‌کرد فزونی پی در پی خراج و آزمندی مأموران هخامنشی که دو عامل برجسته بودند، مانع پیشرفت و گسترش کشاورزی و آبیاری، داد و ستد و بازرگانی و تولید فراورده‌های دست ساخته می‌شد که همه از ویژگی‌های روزگار آغازین و پر آرامش شاهنشاهی هخامنشی از دورهٔ کورش تا خشایارشا بودند و مایهٔ رونق و بهره جویی بسیاری از مردم می‌شدند.[۲۲۶][۲۲۷] کنکاش اخیر استاپلر در بایگانی موراشو این فرضیه را تضعیف می‌کند که مالیات سنگین موجب کمبود نقدینگی در کل اقتصاد ساتراپی بابل در دورهٔ هخامنشیان شده‌است. اما این مالیات‌ها ثروت را در دست اعضای خاندان پادشاهی و نهادهای بازرگانی ای همانند موراشو و پسران انباشته می‌کرد که می‌توانستند از این وضعیت سود ببرند. استاپلر نتیجه می‌گیرد: شاه و وابستگان طبقهٔ ممتاز سیاسی سود می‌بردند: همچنین بنگاه موراشو؛ دهقانان کوچک -یا دست کم خرده اجاره داران- سودی نمی‌بردند. آن تیول دارانی که ملک خود را به این بنگاه اجاره می‌دادند، فقط از زمین کم بها درآمدی حاصل می‌کردند. وضعیت اقتصادی آنان متزلزل و رو به وخامت بود.[۲۲۸] اوزان و مقادیر سکه دریک در موزه متروپولیتن نیویورک[۲۲۹] هنگامی که پارس‌ها در حدود سال ۷۰۰ پیش از میلاد به انزان آمدند، اوزان و مقادیر ایلامیان بومی را گرفتند، که این‌ها بیشتر آن را از بین‌النهرین به ارث برده بودند. پارس‌ها به اوزان و مقادیر ایلامی‌ها نامی پارسی دادند و واحدهای تازه‌ای به آن افزودند. سپس داریوش آن‌ها را تبدیل به معیارهای هخامنشی کرد. از ادارهٔ اوزان و مقادیر داریوش چند وزنه از دیوریت سبز (نوعی سنگ) بر جای مانده‌است.[۲۳۰] اطلاعات مربوط به وزن، بر همهٔ وزنه‌ها در سطر اول می‌آید و مربوط می‌شود به واحد پارسی، کرشَه، که در واقع به معنی وزن است. کرشَه به وزن ۸۳ و یک سوم گرم در سراسر فرمانروایی تا به مصر رواج داشت. کرشَه برابر با ده شِکِل (۸ و یک سوم گرم) بابلی بود. بزرگترین واحد، تالان، برابر با ۶۰ مینه یا پوند (۱/۳۰ کیلوگرم) بود. اصطلاح پارسی آن بر جای نمانده‌است. هخامنشیان برای اندازه‌گیری طول از ذراع ایلامی استفاده می‌کردند که به فارسی باستان اَرَشنیش (فارسی جدید اَرَش) خوانده می‌شد و با واژه روسی a shi هم خانواده است. فریدریش کرفتر این واحد اندازه‌گیری را بر پایهٔ اندازه‌های کاخ‌های تخت جمشید دقیقاً ۳۶/۵۱ سانتی‌متر محاسبه کرده‌است. با این همه، پارس‌ها یک واحد اندازه‌گیری خودی نیز پدیدآوردند که آرش شاهی نامیده می‌شد و احتمالاً به داریوش بازمی‌گردد. آرش شاهی دو پا طول داشت، یعنی ۴۸/۶۸ سانتی‌متر.[۲۳۱] پیمانه پایهٔ ۹۷/۰ لیتری برای مایعات نیز به کار می‌رفت. ده پیمانه، یعنی۷/۹ لیتر، یک کوزه بود. در پارسی باستان برای کوزه واژهٔ بازیش را به کار می‌بردند، که باج هم‌معنی می‌دهد.[۲۳۲] ظاهراً در روزگاران کهن مالیات را در کوزه‌ها یی به نام «مَریس» جمع می‌کرده‌اند. با این همه «مَریس» - نام ایلامی واژه کوزه- در بین پارس‌ها چنان مرسوم بود که حتی به صورت وام واژه وارد زبان فارسی باستان شد. واژهٔ ایلامی «مَریس» از پارسی به زبان یونانی راه یافت.[۲۳۳] دادگستری و دیوان قضایی در دوره هخامنشیان، تصور بر این بود که اقتدار حقوقی و قضائی اصولاً از خدایان به پادشاه اعطا شده‌است؛ بنابراین پادشاه مسئول برپایی، حفظ و دفاع از عدالت بود. پادشاه فراتر از قانون نبود بلکه بخشی جدایی‌پذیر از آن محسوب می‌شد.[۲۳۴] دادگاه با حضور یک هیئت تشکیل می‌شد که متشکل از طبقات مختلف افراد بود از جمله قضات، مقامات مختلف حکومتی و مقامات معبد. دادگاه‌ها به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شدند: دادگاه‌های سکولار و دادگاه‌های معابد، که هرکدام صلاحیت قضائی مختص به خود را داشتند اما ظاهراً آیین دادرسی آنها مشابه بوده‌است.[۲۳۵] در دادگاه‌های معابد، دست‌کم یک نفر از مقامات معبد و یک مقام سلطنتی حاضر بود. دادگاه‌های سکولار صلاحیت گسترده‌تری داشتند و به‌طور خلاصه هر موردی که در صلاحیت دادگاه‌های معابد نبود در این دادگاه‌ها رسیدگی می‌شد. دادگاه‌های سکولار درخصوص احکام دادگاه‌های معابد نیز صلاحیت تجدیدنظر داشتند.[۲۳۶] دیوان عالی کشور که عبارت بود از هفت «قاضی شاهی»، شاهنشاه را در مقام عالی‌ترین مرجع قضایی یاری می‌کرد. آنها کهنسالانی بودند که تا پایان عمر خود در این منصب می‌ماندند. ریاست دیوان با بلند مرتبه‌ترین آن‌ها، قاضی اعظم دربار بود. او احتمالاً عضو شورای شاهنشاهی بوده‌است، یعنی یکی از هفت مرد بزرگی که شهریار برای رایزنی در کنار خود داشت.[۲۳۷] هرودوت می‌نویسد: قضات شاهی با توجه به قوانینی که از پدرانشان به ارث می‌برند، قضاوت می‌کنند. قدرت در دست آن هاست. اگر قاضی‌های شاهی رشوه می‌گرفتند، چنان تنبیه می‌شدند که در یادها بماند. به دستور کمبوجیه قاضی چیسَمَنه را، که با گرفتن پول حق را پایمال کرده بود، پوست کندند و با آن بندهایی چرمی درست کردند و بر صندلی قضاوت او کشیدند و کمبوجیه پسر چیسَمَنه به نام هوتانه را برای مقام قاضی شاهی به جانشینی او گمارد تا به یاد داشته باشد که برای داوری بر روی کدام صندلی نشسته‌است. همچنین هرودوت در چند جای کتاب خود از «داوران شاهی» نام برده‌است.[۲۳۸] به احتمال زیاد در دوران هخامنشیان منابع کتبی حقوقی نیز وجود داشته‌است و قوانین فقط شفاهی نبوده‌است.[۲۳۹] دانش و فناوری هخامنشیان سازه های آبی شوشتر ایرانیان باستان از فرهنگ‌های پیرامون خود می‌آموختند و از آن‌ها ایده‌هایی می‌گرفتند و گاهی آن‌ها را بهتر از آنچه که بودند، ارتقا می‌دادند. نجوم با به‌کارگیری موقعیت سیارات برای پیش‌بینی آینده، در هم آمیخته شده بود. در حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد بابلیان شروع به ثبت حرکت ماه و سیارات کردند، در دوران حکومت هخامنشیان آن‌ها ستاره شناسان ماهری بودند. پیگیری حرکت خورشید و ماه به اختر شناسان در ایجاد تقویم کمک کرد. تقویم ایرانیان در دورهٔ هخامنشیان ۱۲ ماه داشت؛ آن‌ها از تقویم دومی نیز بهره می‌بردند که بر اساس آموزه‌های زرتشت بود. نسخهٔ بعدی این تقویم اوستایی برای نشان دادن روزهای مختلف ماه به جای عدد از نام خدایان و اشیای مقدس استفاده می‌کرد. ایرانیان در تکنولوژی بر بهبود آبیاری تمرکز کرده بودند. این آبیاری کانال‌های آبی زیر زمینی را در بر می‌گرفت که قنات نام داشت. هخامنشیان همچنین برای کنترل جریان آب برای استفادهٔ انسان سدهای بزرگ بنا کردند. این سدها از خاک و سنگ ساخته می‌شدند و در زمان‌های مشخصی از سال که بارش زیاد بود، آب را برای آبیاری ذخیره می‌کرد.[۲۴۰] حفر کانال سوئز «داریوش بزرگ، پادشاه بزرگ ایران از خاندان هخامنشی هنگامی که می‌خواست بخش‌های باختری و خاوری شاهنشاهی خود را با یک راه آبی به هم بپیوندد، باید به آشکار کردن (کشف) راه‌های آبی ناشناخته دست می‌زد. از این روی به «اسکولاکس کاریایی» اهل کاریاندا، فرمان داد با چند کشتی جنگی پارسی سراسر کرانه‌های دریایی شاهنشاهی ایران را شناسایی کند و در این‌باره گزارش دهد. اسکولاکس از شهر گنداره –در خاور افغانستان امروزی- سفر خود را آغاز کرد. او رود کابل را در مسیرش به سوی خاور تا پیوستن به سند راند و از آن پس بر روی سند، رو به جنوب، خود را به اقیانوس هند رساند. وی با رسیدن به اقیانوس هند، در حالی که به سوی باختر می‌راند، کرانه‌های خلیج فارس تا «بندر کاریایی» در بنیشو (در نزدیکی خرمشهر کنونی) را بررسی کرد. او پس از این، دلیرانه آغاز به دور زدن دریاییِ شبه جزیرهٔ عربستان کرد، تا پس از سی ماه به «سوئز» کنونی رسید. اسکولاکس گزارش‌های کار خود را پس از بازگشت از مصر به داریوش بزرگ داد.»[۴۲] داریوش بزرگ به دلیل اهمیت راه دریایی میان مصر و ایران دستور ساخت آبراهی میان دریای سرخ و دریای مدیترانه را از راه نیل در اواخر سدهٔ ششم پیش از میلاد داد تا کشتی‌های ایرانی بتوانند به راحتی از آن عبور کنند. سرپرستی ساخت این آبراه را مهندس «ارتاخه» از مهندسان ایرانی عصر هخامنشی به عهده داشت.[۲۴۱] با این حال آبراهی که داریوش در آن زمان حفر کرد با آبراه کنونی که به دست «مون فردیناند او سپس» در سال ۱۸۶۹ میلادی حفر شد، اختلاف‌هایی دارد. چراکه آبراه داریوش بر خلاف آبراه کنونی قدری بالاتر از بوباستیس شروع می‌شد و به نیل و در نهایت به دریای سرخ می‌پیوست، در حالی که آبراه کنونی از پرت سعید آغاز، و به خلیج سوئز ختم می‌شود.[۲۴۱] کشاورزی قنات قصبه با قدمت ۲۵۰۰ سال[۲۴۲] از شاهکارهای آبی جهان است.[۲۴۲] ایرانیان باستان به پیروی از دین زرتشت، کوشش در کاشت مزارع را وظیفه‌ای می‌دانستند در قبال اهورامزدا. در اوستا -کتاب مقدس زرتشتیان- می‌خوانیم که یک اصل زندگی پرهیزگاران کشت غلات است. با این کار «نظم درست» می‌بالد و از فرمانروایی اهریمن بدخواه کاسته می‌شود. این عقیده به خود پیامبر ایران باستان، زرتشت، بازمی‌گردد. امشاسپند آرمیتی در آموزهٔ زرتشت موکِل بر شکوفایی زمین بود و از همین رو عجیب نیست که «نیمه مشرکان» بعدی از سپنتا آرمیتی، مراقبهٔ مقدس، ایزد بانوی باروری ساختند، که حتی به صورت سپَندَرَمِت (Spa da ame ) به میان ارمنیان راه یافت.[۲۴۳] نگرش مسرت بار به کشت و زرع در میان همهٔ ایرانیان جاری بود و در برابر هنر جنگ نیز عرض اندام می‌کرد؛ مثلاً هنگامی که اسکندر وارد آسیای صغیر شد، مِمنون (mem o )، فرمانده مزدوران یونانی، به فرماندهان ایرانی پیشنهاد کرد که اصل زمین سوخته را به کار گیرند. این کار پیشروی اسکندر را دشوار می‌کرد و کمبود مواد غذایی او را ناگزیر از بازگشت می‌ساخت. در شورای جنگی، رشیتَه (Rashi a)، ساتراپ فروگیه، گفت که به هیچ وجه زیر بار چنین کاری نمی‌رود و باقی فرماندهان ایرانی نیز از او پیروی کردند. قانونی به ویژه به ایرانیان اجازه می‌داد در صورتی که زمین بایری را آباد کنند، تا پنج نسل می‌توانند بدون پرداخت مالیات از آن بهره گیرند.[۲۴۴] ارتباط تنگاتنگ ایرانیان باستان با کشاورزی در تقویمشان نیز منعکس شده‌است. هنینگ به درستی پی برده که نام‌های این تقویم همه با کشاورزی مربوطند. البته چنین تقویم ایلامی بود و ایلامیان نیز به نوبهٔ خود آن را از بابلی‌ها گرفته بودند، اما نام ماه‌ها ایرانی است و از ایلامی یا حتی بابلی ترجمه نشده‌اند. شاید برخی از این نام‌ها مربوط به دورهٔ پیش از جابه جایی و کوچ پارس‌ها به ایران باشد. می‌دانیم که سال، مانند امروز، با آغاز بهار شروع می‌شد. معنی نخستین ماه ایرانی هنوز مورد بحث است. پیش تر این ماه را، بنا به نظر یوستی، ماه «کندن قنات» می‌دانستند، یعنی ماهی که در آن قنات‌ها را لایروبی می‌کردند. اما احتمالاً حق با امریک است که این ماه را ماه «بذر» می‌داند. بعد نوبت به ماه‌های «بهار کامل»، «سیرچینی»، «پایهٔ گرما»، «مالیات محصول»، «خاربندی» (ماهی که در بیابان‌ها خارشتر خشک برای سوخت جمع‌آوری می‌شود)، «هرس باغ»، «شکار گرگ» و «تکریم اجاق» (ماهی که در ان ایرانیان با فراغ خاطر در پیرامون اجاق جمع می‌شدند) می‌رسید. معنای اصطلاح فارسی باستان برای ماه دی با قطعیت روشن نشده‌است. ظاهراً این ماه را ماه «بدنام» می‌نامیدند. ماه بهمن قطعاً ماه «دهشتناک» و اسفند ماه «شخم زنی» است.[۲۴۵] جو را بیش از غلات دیگر می‌کاشتند؛ بعد گندم و بسیار کم‌تر از آن ارزن. در هر حال به کمک الواح ایلامی خزانهٔ دربار، می‌توان با اطمینان از میزان محصول خود پارس آگاه شد. بسته به بارندگی برداشت محصول از زمین‌های دیمی سه تا ده برابر بذر بوده‌است و از زمین‌های آبی پنج تا بیست برابر.[۲۴۶] فهرست شاهنشاهان هخامنشی مقالهٔ اصلی: فهرست شاهنشاهان هخامنشی ترتیب و مدت حکومت شاهنشاهان هخامنشی اشیاء و کتیبه‌های باستانی پلاک یافت‌شده در تخت جمشید که درفش شهباز نام دارد و نماد شاهنشاهی هخامنشیان بوده‌است.[۲۴۷] سنگ‌نبشته بیستون کتیبه داریوش بزرگ در کاخ آپادانای شوش کتیبه سه زبانه خشایارشا در ترکیه نقش برجسته سه سرباز کمان‌دار سپاه جاویدان نگاره نبرد ایسوس سردیس سنگی آتوسا تکوک شیر غران کاسه طلایی با حکاکی خط میخی سنگ‌نگاره پیشکش‌آوران تخت جمشید ارابه طلایی چهار اسب بازوبند طلایی بز و پرنده هما منشور حقوق بشر کوروش سرستون گاو دوسر کاخ آپادانا شوش نقش برجسته آجری شیر کاخ آپادانا شوش تکوک طلایی بز کوهی هگمتانه درفش شهباز امپراتوری سلوکی مقالهٔ اصلی: امپراتوری سلوکی و عصر هلنی نقشه قلمرو جانشینان اسکندر مقدونی پس از تجزیه امپراتوری وی امپراتوری سلوکی حکومتی یونانی تبار[۲۴۸][۲۴۹] بود که از سال ۳۰۵ پیش از میلاد [۷۳] تا سال ۶۳ پیش از میلاد [۲۵۰] بر ایران فرمان راند. اما سلوکیان در این مدت تمام ایران را زیر سلطه نداشتند و با ظهور شاهنشاهی اشکانی و امپراطوری روم دولت سلوکیان روز به روز کوچکتر شد بطوری که مساحت قلمرو آن در سال ۳۰۱ پیش از میلاد ۳،۹۰۰،۰۰۰ کیلومتر مربع و ۱۲۶ سال بعد یعنی در سال ۱۷۵ پیش از میلاد ۸،۰۰،۰۰۰ کیلومتر مربع بوده است.[۲۵۱] حمله اسکندر به ایران و آغاز سلطه یونانی ها مقالهٔ اصلی: حمله اسکندر مقدونی به ایران نقشه‌ای که زمان و محل سه نبرد گرانیک، ایسوس، و گوگمل و همچنین قلمرو حکومت اسکندر را نشان داده می دهد. برای بهتر دیدن تصویر بر روی آن کلیک کنید. در بهار سال ۳۳۴ پیش از میلاد، در حوالی آسیای صغیر، در کنار رود گرانیکوس که آنسوی تنگهٔ داردانل به دریای مرمره می‌ریزد، اولین تلاقی جدی بین دو سپاه ایران و اسکندر بنام نبرد گرانیک یا گرانیکوس رخ داد. در حین این نبرد و یک برخورد تن به تن خود اسکندر، به زحمت از آسیب زوبین مهرداد، داماد داریوش، جان بدر برد که برادر مهرداد، برای انتقام مرگ برادرش با شمشیر به اسکندر حمله کرد که اگر کلیتوس دوست صمیمی اسکندر، درینجا دست ضارب را از شانه قطع نکرده بود، زندگی اسکندر در خطر قطعی بود. جنگ در نهایت به پیروزی اسکندر تمام شد. پس از شکست، سپاه ایرانیان که در صفوف مقدم جا گرفته‌بودند، فرار کردند ولی اسکندر به تعقیب آن‌ها نرفت بلکه به سپاهیان یونانی که در سپاه ایران خدمت می‌کردند و در در این جنگ، در قسمت ذخیره بودند، تاخت و به استثنای دو هزار نفری که اسیر گردیدند، همهٔ این یونانیان به دست سپاه اسکندر کشته شدند.[۲۵۲] با این پیروزی، آسیای صغیر به تسخیر اسکندر درآمد و شهرهای یونانی‌نشین این ناحیه، غالباً وی را همچون رهاننده‌ای تلقی کردند و به آسانی دروازه‌هایشان را بر روی او گشودند.[۲۵۳] پس از شکست ایران در نبرد گرانیک، اسکندر به آسانی توانست سایر ولایات آسیای صغیر را یک به یک تسخیر کند و تا نزدیک به سوریه به سرعت پیش برود. فقط در حوالی شهر کوچک ایسوس در سوریه بود که لشکر وی برای ورود به خاک سوریه با مقاومت تازه‌ای مواجه شد. در سال ۳۳۳ پیش از میلاد، دومین جنگ بین اسکندر و سپاهی که داریوش سوم در بابل تجهیز و آماده کرده‌بود، به نام نبرد ایسوس درگرفت. داریوش سوم که عنوان فرماندهی سپاه را هم خود، برعهده گرفته‌بود، نتوانسته‌بود این نکته را درک کند که کثرت و تنوع سپاه او ممکن است در جنگ با یک سپاه منظم و محدود و در تنگنایی بین کوه و دریا دست و پاگیر باشد و چنان جای نامناسبی را برای نبرد انتخاب کرده بودند که سواره نظام ایران، میدان عمل نیافت. کم مانده بود که خود داریوش سوم در هنگام نبرد اسیر شود ولی ایرانی‌ها خیلی فداکاری کرده نگذاشتند، اسکندر به شاه برسد و او فرصت یافته، بر اسب نشسته فرار کرد. یکی از سرداران اسکندر، چادرهای داریوش سوم را که خانوادهٔ داریوش شامل مادر و زن و دختر و خواهر او در آن بودند، همراه با غنائم فراوان تصرف کرد.[۲۵۴] پس از این شکست داریوش سوم به اسکندر تقاضای صلح داد. شرایط صلح، پرداخت غرامت از طرف ایران و ازدواج با خانوادهٔ سلطنتی ایران و واگذاری آسیای صغیر به اسکندر بود و در ازای این گذشت‌ها از اسکندر خواسته شده‌بود که خانوادهٔ داریوش سوم را مسترد دارد. این شرایط را اسکندر نپذیرفت.[۲۵۵] داریوش سوم در این زمان به سبب اسارت خانواده‌اش به دست اسکندر، در یک حالت یأس و درماندگی فرورفته بود. داریوش سوم به‌جای هرگونه مجاهدهٔ جدی در جهت جلوگیری از پیشرفت یونانی‌ها، در میانرودان آنسوی دجله منتظر اسکندر شد و جنگی را که می‌بایست جنگ سرنوشت باشد، به داخل ایران کشاند. در سال ۳۳۱ پیش از میلاد، در نبرد گوگمل اسکندر برای سومین بار به سپاه داریوش سوم برخورد. وقتی جنگ درگرفت کثرت سپاه ایران در ابتدا باعث وحشت و دغدغهٔ اسکندر شد و به نظر می‌آمد که این بار سپاه داریوش سوم فاتح می‌شود اما اسکندر که پافشاری ایرانیان را دید، حمله را بر شخص داریوش سوم، متمرکز کرد و جراحتی بر وی وارد آمد. داریوش سوم فرار کرد و فرار او باعث فرار قسمتی از قشون گردید و بابل بلافاصله به دست اسکندر افتاد. ورود اسکندر به بابل به سبب لطمه‌هایی که در دورهٔ خشایارشا به معابد بابل وارد شده بود نزد کاهنان و عامه با خوشحالی تلقی شد.[۲۵۶] و سرانجام ایران به دست اسکندر فتح شد. [۲۵۷][۲۵۸] تاریخ تاسیس مقالهٔ اصلی: سلوکوس اول و دیادوخوی پس‌از اینکه ایران به دست اسکندر فتح شد [۲۵۷][۲۵۹]، اسکندر امپراطوری بزرگی را به وجود آورد. اسکندر مقدونی چندسال پس‌از فتح قلمرو هخامنشیان مرد و چون جانشینی نداشت قلمروش میان سردارانش تقسیم شد [۲۶۰] و ایران و متصرفات آسیایی او به سلوکوس اول رسید و سلوکوس امپراطوری سلوکی را بنیانگذاری کرد.[۲۶۱][۲۶۲][۲۶۳][۲۶۴] جنگ با اشکانیان مقالهٔ اصلی: جنگ‌های اشکانیان و سلوکیان و گاه‌شمار سلوکیان و اشکانیان فروپاشی در سال‌های ۶۷ تا ۶۳ پیش از میلاد، پومپه سردار رومی، سوریه و ارمنستان را فتح کرد و آخرین پادشاه سلوکیان را از سلطنت عزل نمود و جمهوری روم همسایه پادشاهی اشکانی شد.[۲۶۵] ارتش مقالهٔ اصلی: ارتش سلوکیان نیروی انسانی دوری از یونان تأثیر زیادی بر سیستم نظامی سلوکیان می‌گذاشت، چرا که در درجه اول به تهیه نیروی یونانی به عنوان بخش اصلی ارتش نیازمند بودند. به همین دلیل برای افزایش جمعیت یونانیان در امپراتوری خود، حاکمان سلوکیان شهرک‌های نظامی ایجاد کردند. دو دوره اصلی در تأسیس شهرک‌ها وجود داشت، نخست دوره سلوکوس یکم نیکاتور و آنتیوخوس یکم سوتر و سپس دوره آنتیوخوس چهارم اپیفان. به شهرک نشینان نظامی زمین داده می‌شد، «با توجه به درجه آن‌ها و خدمات متفاوت که آن‌ها ارائه می‌دادند».[۲۶۶] آنها در مهاجرنشین‌هایی با اندک نمای شهری مستقر شدند، که در بعضی مقاطع این شهرک‌ها می‌توانستند جایگاه یک پولیس را بدست آورند.»[۲۶۷] برخلاف شهرک نشینان بطلمیوس، که به کلرووچوی معروف بودند، شهرک نشینان سلوکی به نام Ka oikoi معروف بودند. مهاجران این سرزمین‌ها را به عنوان زمین خود حفظ می‌کردند و در عوض در صورت فراخوان به خدمت در ارتش سلوکی درمی‌آمدند. اکثر شهرک‌ها در لیدیا، شمال سوریه، فرات بالا و ماد متمرکز شده بودند. یونانیان در لیدیا، فروگی و سوریه مسلط بودند.[۲۶۸] به عنوان مثال، آنتیوخوس سوم یونانیان یوبیا، کرت و اتولیا را آورده و آنها را در آنتیوکیا مستقر کرد.[۲۶۹] از این شهرک نشینان برای تشکیل دادن واحدهای فالانژ سلوکی و سواره نظام استفاده می‌شد، از افراد نخبه نظامی آنان نیز در هنگ نگهبانان پادشاهی استفاده می‌شد. بقیه ارتش سلوکی متشکل از تعداد زیادی از نیروهای بومی و مزدور بود که به عنوان نیروهای کمکی سبک خدمت می‌کردند. با این حال، در زمان رژه دافنه در سال ۱۶۶ پیش از میلاد، تعداد زیادی از نیروهای بومی غیر یونانی از ارتش آنتیوخوس چهارم حذف شدند. این به احتمال زیاد به دلیل اصلاحات در ارتش بود که توسط آنتیوخوس چهارم انجام شد.[۲۷۰] در زمان سلطنت وی ، آنتیوخوس چهارم ۱۵ شهر جدید ایجاد کرده بود «و این افزایش تعداد شهرها با افزایش تعداد فالانژها … در دافن بسیار آشکار است که نباید نادیده گرفته بشود».[۲۷۱] آرگیراسپیدها آرایش جنگی فالانژهای سلوکی پیاده‌نظام اصلی ارتش سلوکی "سپرهای نقره ای هاً یا " آرگیراسپیدها " بودند. آنها یگان نگهبان افسانه ای بودند که از پسران شهرک نشینان نظامی تشکیل شده بودند.[۲۷۲] آنها به روش مقدونیان با ساریسا مسلح شدند و درست مانند سایر ارتش‌های هلنی آن زمان، با سبک فالانژها می‌جنگیدند. آرگیراسپیدها واحدهایی در حدود ۱۰۰۰۰ نفر[۲۷۳] بودند که از کل پادشاهی برای خدمت در این واحد انتخاب می‌شدند.[۲۷۴] کل پادشاهی ممکن است به معنی مناطقی مانند سوریه و میان رودان باشد که هسته پادشاهی سلوکیان بودند، بیشتر این سربازان یونانی بودند.[۲۷۵] پیاده‌نظام «رومی مانند» در سال ۱۶۶ پیش از میلاد، در رژه دافنه که به وسیله آنتیوخوس چهارم، در کنار واحدهای آرگیراسپیدها ۵۰۰۰ سرباز نیرومند دیده می‌شود که به سبک رومی حضور دارند.[۲۷۶] آموزش بخشی از گارد سلطنتی به روشهای «رومی» احتمالاً چندین عامل مهم داشته. عامل اول، آنتیوخوس چهارم بود که بخشی از زندگی اش را در رم به سر برده بود و روش‌های نظامی رومی‌ها مورد تحسین او بود.[۲۷۷] عامل دوم، جنگ‌هایی بود که برای سلوکیان پیش می‌آمد و شورش‌های ساتراپ‌های شرقی بود که این نیروهای رومی مانند قابلیت مانور و تحرک بسیار در دشت‌ها و زمین‌های باز شرقی را داشت. آموزش سربازان از این طریق می‌توانست به کارایی و توانایی کلی ارتش بیفزاید و آن را تحریک پذیرتر کند. در واقع نیروهای رومی مانند در شورش مکابیان و در نبرد بث زکریا در ۱۶۲ پیش از میلاد به خوبی خود را نشان دادند.[۲۷۸] عامل سوم، شکست آنتیگونیدها در نبرد پیدنا در سال ۱۶۸ پیش از میلاد یک شوک بزرگ فرهنگی بود که نشان از پایان دوران سیستم نظامی مقدونی به دست لژیون‌های رومی داشت. گفته می‌شود که این ۵۰۰۰ مرد که در حال راهپیمایی که در رأس ارتش هستند به معنای نشان دادن قصد آنتیوخوس چهارم برای اصلاح کل ارتش سلوکی و تبدیل واحدهای سلوکی به واحدهای رومی مانند بود، اگرچه که اینکه این اصلاح بصورت کامل صورت گرفته یا خیر، مشخص نیست.[۲۷۹] فهرست شاهان مقالهٔ اصلی: فهرست شاهان سلوکی نیم‌تنه سلوکوس یکم نیکاتور نخستین پادشاه و بنیانگذار امپراتوری سلوکیان[۷۳] شاهنشاهی اشکانی مقالهٔ اصلی: شاهنشاهی اشکانی شاهنشاهی اشکانی در نهایت گسترهٔ خود شاهنشاهی اشکانی یا اشکانیان که در ادبیات غربی با نام امپراتوری پارت‌ها شناخته می‌شود، نام دودمانی ایرانی و یکی از قدرت‌های سیاسی و فرهنگی ایرانی در ایران‌زمین بود که ۴۷۱ سال بر قسمت اعظم غرب آسیا و آسیای میانه حکومت می‌کردند.[۷۳][۲۸۰] این شاهنشاهی در قرن سوم پیش از میلاد توسط اَرشَک رهبر قبایل ایرانی پَرنی، گروهی از داهان، پس از فتح پارت در شمال شرقی ایران تأسیس گردید.[۲۸۱] تاریخ در دوران آنتیوخوس دوم که از ۲۶۱ تا حدود ۲۴۲ پیش از میلاد حکومت کرد، ایالت پارت به استقلال دست یافت؛ مردم این ایالت از مردم آریایی بوده‌اند. ارشک یکم، بنیان‌گذار امپراتوری پارت، در سال ۲۵۰ پ. م، به کمک مردم پرنی، توانست از سلوکیان استقلال یابد. پس از وی برادرش، تیرداد یکم، جای او را گرفت و آغاز به گرفتن سرزمین‌های از دست‌رفتهٔ هخامنشیان کرد و توانست ارتش امپراتوری سلوکی را شکست دهد؛ آغاز امپراتوری پارت نیز همان دوران تیرداد یکم، یعنی از سال ۲۴۷ پ. م در نظر گرفته شده‌است. پس از وی پسرش، ارشک دوم در حدود سال ۲۱۴ پ. م شاه شد و به جنگ با امپراتوری سلوکی پرداخت. در ۱۴۱ پ. م، مهرداد یکم باختر ایران و بابل را فتح کرد. او همچنین آنچه را که از دولت یونانی بلخ در شرق مانده بود، ضمیمه کرد و عنوان سلطنتی هخامنشیان، «شاه شاهان» را به خود گرفت. شاهان پسین اشکانی در راستای پس‌گیری سرزمین‌های هخامنشیان تلاش کردند و در نهایت توانستند یک امپراتوری قوی از لحاظ فرهنگی و سیاسی بسازند.[۱۶۰][۲۸۲][۲۸۳] پارس، استانی بود که خیزش بنیان‌گذار امپراتوری تازهٔ ایرانی از آن شروع شد. اگرچه در آستانهٔ سدهٔ سوم میلادی، شهرت پیشین خود را از دست داده بود، اما شاهان محلی پارس، آداب پیشین را هنوز حفظ می‌کردند و نام‌های شاهان هخامنشی را بر خود می‌نهادند.[۲۸۴] اردشیر بابکان پس از شکست واپسین شاهنشاه پارت، اردوان پنجم، در سال ۲۲۴ م در دشت هرمزدگان، به دودمان اشکانی پایان داد و شاهنشاهی ساسانی را بنیان گذاشت.[۱۶۰] فهرست شاهنشاهان اشکانی مقالهٔ اصلی: فهرست شاهان و شاهنشاهان اشکانی و شجره‌نامه اشکانیان فرهنگ یونانی و احیای فرهنگ ایرانی تندیس مرد پارتی که گفته می‌شود سورنا است.[۲۸۵] موزه ایران باستان اگرچه فرهنگ یونانی در دوره هلنی نزد مردم خاور نزدیک مقبولیت قابل توجهی پیدا کرده بود، اما در دوره اشکانی شاهد احیای فرهنگ ایرانی در مذهب، هنر و حتی پوشاک هستیم.[۲۸۶] پادشاهان اشکانی با آگاهی از هر دو ریشه هلنی و ایرانی ممالک زیر سلطه خود، پس از آنکه خود را پادشاه خواندند، خود را فیلهلنیسم (یونانی دوست) معرفی کردند.[۲۸۷] واژه فیلهلنی تا دوره سلطنت اردوان سوم بر روی سکه‌ها ضرب می‌شد.[۲۸۸] حذف این واژه از روی سکه‌ها از نشانه‌های احیای فرهنگ ایرانی در دوره اشکانی است.[۲۸۸] بلاش یکم اولین پادشاه اشکانی بود که خط اشکانی و زبان پارتی را مورد استفاده قرار داد و به جای استفاده از الفبای یونانی، سکه‌هایی به خط اشکانی ضرب نمود.[۲۸۹] با این وجود از الفبای یونانی تا پایان دوره اشکانی بر روی سکه‌ها استفاده می‌شد.[۲۹۰] به هرشکل نفوذ فرهنگ یونانی در دوران امپراتوری اشکانی کاملاً از بین نمی‌رود، به‌طور مثال مدارکی دال بر لذت بردن اشک‌ها از تئاترهای یونانی وجود دارد. زمانی که سر کراسوس را برای ارد دوم آوردند، او در کنار آرتاواز دوم، پادشاه ارمنستان مشغول تماشای نمایش باکچای اثر اوریپید بوده‌است. در آن زمان از سرکراسوس به جای سر پنتئوس در نمایش استفاده شد.[۲۹۱] هنر و معماری مقالهٔ اصلی: هنر اشکانیان نگاره‌ای سراسرنما از شهر زیر زمینی سامن ملایر هنر دوره اشکانی را می‌توان به سه بخش جغرافیایی-تاریخی: هنر اشکانی، هنر فلات ایران و هنر میان‌رودان تقسیم نمود.[۲۹۲] اولین بخش هنر اشکانی پیدا شده در مهردادکرت، ترکیبی از هنر یونانی و ایرانی در راستای سنت‌های هخامنشی و سلوکی است.[۲۹۲] بخش دوم آن، گویای تأثیر آثار هنری دوره هخامنشی می‌باشد[۲۹۳] و بخش سوم به‌تدریج با گذشتن مرزهای اشکانی از میان‌رودان شکل گرفته‌است.[۲۹۳] نقوش متداول به جا مانده از دوران اشکانی معمولاً شامل تصاویری از شکارهای سلطنتی و اهدای نشان توسط پادشاهان است.[۲۹۴] استفاده گسترده از این نقوش منجر به استفاده حتی توسط حاکمان محلی شده بود.[۲۹۲] این نقوش معمولاً شامل انواع نقش برجسته، فرسکو و دیوارنگاری می‌شد.[۲۹۲] همچنین از الگوهای هندسی و طرح گیاهان به صورت گچ بری بر دیوار نیز استفاده می‌شده‌است.[۲۹۳] موزا، ملکه اشکانی پارتیان در شمال خاوری ایران معماری نوینی را تکوین بخشیدند. معماری پارتیان، با ترکیب عناصر ایرانی و یونانی شیوه جدید و بی‌نظیری را در معماری به‌وجود آورد.[۲۹۵] یکی از هنرهای برجسته پارت‌ها، ظروف کنده کاری شده از عاج است که در نسا پیدا شده و نقوشی از حیوانات، الهه‌ها و موجودات تخیلی بر آن‌ها نقش بسته‌است. این ظروف مربوط به قرن دوم قبل از میلاد است. کنده کاری بر روی استخوان نیز از هنرهای دوره پارتیان است که در شهر الویا در ساحل دریای سیاه یافت شده‌است. مهرها و مسکوکاتی که تصویر پادشاهان بر آن‌ها نقش بسته‌است همچنین از جمله آثار هنری دوره اشکانی محسوب می‌گردد. یکی از خصوصیات هنر نقاشی و مجسمه‌سازی پارتیان موضوع نماسازی است که به عنوان میراث به ساسانیان انتقال پیدا کرده و سپس به هنر بیزانس نیز راه یافت.[۲۹۶] باتری تیسفون (باتری بغداد) مقالهٔ اصلی: پیل بغداد باتری بغداد یا پیل اشکانی یا سلول اشکانی یا باتری اشکانی، باتری در امپراتوری اشکانیان (درمناطقی که امروزه جزو عراق کنونی است) ساخته شده‌است.[۲۹۷][۲۹۸] در سال ۱۳۳۰ خورشیدی، باستان‌شناس آلمانی ویلهلم کونیک و همکارانش در نزدیکی تیسفون ابزارهایی از دوران اشکانی را یافتند. پس از بررسی معلوم شد که این ابزارها پیل‌های الکتریکی هستند که به دست ایرانیان در دوران اشکانی ساخته شده و به کار برده می‌شده‌اند. او این پیل‌های تیسفون را باتری بغداد (Bagdad Ba e y) نامید.[۲۹۹] اکتشاف این اختراع ایرانیان به اندازه‌ای تعجب و شگفتی جهانیان را برانگیخت که حتی برخی از دانشمندان اروپایی و آمریکایی این اختراع ایرانیان را به موجودات فضایی و ساکنان فراهوشمند سیارات دیگر که با بشقاب‌های پرنده و کشتی‌های فضایی به زمین آمده بودند، نسبت دادند، و آن را فراتر از دانش اندیشمندان و پژوهشگران ایرانی دانستند. برای ایشان پذیرفتنی نبود که ایرانیان ۱۵۰۰ سال پیش از لوییجی گالوانی ایتالیایی (۱۷۸۶ میلادی) پیل الکتریکی را اختراع نموده باشند.[۲۹۹] باتری بغداد یونانیان و مصریان با الکتریسیته ساکن آشنایی داشتند. پارتی‌ها (اشکانی) در بغداد در فاصله سال‌های ۲۵۰ق. م تا ۲۲۴ پ.م. باتری الکتریکی ساختند. شرکت جنرال الکتریک این باتری‌ها را شبیه‌سازی کرده‌است.[۳۰۰] ۲۰۰۰ سال پیش از اینکه کنت ولتا الکترودهای مشهور خود را به پای قورباغه متصل کند، باتری الکتریکی مورد استفادهٔ پارتیان بوده. این باتری‌ها به باتری‌های بغداد مشهورند. با روش «تعیین عمر کربنی» (Radioca bo da i g) دریافتند که قدمت این پیل‌ها به ۲۰۰ پ.م. می‌رسد. این پیل‌ها دارای بدنهٔ بیرونی از جنس ارتن ور بوده که حاوی میله‌ای آهنی است و به وسیلهٔ بخشی از بدنهٔ مسی (میلهٔ آهنی درون استوانهٔ مسی) ایزوله شده‌است. زمانی که درون محفظه با محلولی الکترولیت مانند آبلیمو پر شود، این وسیله جریان الکتریکی خفیفی تولید می‌کند. آزمایش‌های بعدی نشان داد که این وسیله ممکن است برای آبکاری جواهرات به کار می‌رفته‌است.[۳۰۱] در سال ۱۹۳۸ باستان‌شناس آلمانی ویلهلم کونیگ که در آن زمان ادارهٔ موزهٔ بغداد را به عهده داشت، در زیر زمین این موزه به جعبه‌ای برخورد که شیء (اشیاء) عجیبی در خود داشت. او پس از تحقیقاتی به این نتیجه رسید که این وسیله شبیه یک باتری مدرن است. او در مقاله‌ای این مطلب را منتشر کرد و از این وسیله با عنوان باتری باستانی یاد کرد که برای آبکاری و انتقال لایه‌ای از طلا یا نقره از سطحی به سطح دیگر به کار می‌رفته. وی همچنین این تئوری را مطرح کرد که احتمالاً با اتصال چند باتری باستانی قادر بودند که (ولتاژ) خروجی بیشتری تولید کنند. ویلارد گری (Willa d G ay)، یک مهندس برق شرکت جنرال الکتریک در ایالت ماساچوست، پس از مطالعهٔ مقالهٔ کونیگ تصمیم گرفت این باتری را بازسازی کند. زمانی که او درون کوزهٔ سفالین را با آب انگور، سرکه یا محلول سولفات مس پر کرد موفق به تولید ولتاژ حدود ۱٫۵ تا ۲ ولت شد. در ۱۹۷۸ دکتر اگبرشت مصرشناس مشهور نمونه‌ای از باتری‌های بغداد را بازسازی کرد و آن را با آب انگور پر نمود و توانست ولتاژ ۰٫۸۷ ولت تولید کند که از آن برای طلاکاری یک پیکرهٔ نقره‌ای استفاده کرد. او از این آزمایش نتیجه گرفت که بسیاری از اشیای باستانی که در موزه‌ها به عنوان طلا در نظر گرفته می‌شوند ممکن است نقره‌هایی باشند که آب طلا داده شده‌اند. نمونه‌های بیشتری از این باتری‌های باستانی در سال ۱۹۹۹ توسط دانشجویان دکتر مارجوری سنیکال (Ma jo ie Se echal)، استاد ریاضیات و تاریخ علم در کالج اسمیت ماساچوست، ساخته شد. آن‌ها با پر کردن کوزهٔ آن با سرکه قادر به تولید ولتاژ ۱٫۱ ولت بودند. علاوه بر تئوری استفاده از این باتری‌ها برای آبکاری فلزات، تئوری‌های دیگری مبنی بر استفادهٔ پزشکی یا موارد دیگر داده شده‌است.[۳۰۲] ایرانیان از این پیل‌های الکتریکی جریان برق تولید می‌کردند و از آن برای آبکاری اشیاء زینتی سود می‌جستند. اما در پهنه دریانوردی ایرانیان از این اختراع جهت آبکاری ابزارهای آهنی در کشتی و جلوگیری از زنگ زدن و تخریب آن‌ها استفاده می‌کردند.[۲۹۹] دموکراسی حکومت اشکانیان، به هیچ وجه حکومتی فردمحور نبود و به عکس، شاهان با وجود مجلس مهستان همیشه از تصمیم‌گیری‌های فردی و شتاب‌زده برحذر داشته می‌شدند. تاسیتوس نوشته‌است این مجلس از ۳۰۰ نفر از برگزیدگان روحانیون (مغان)، شاهزادگان و نیز اعضایی از خانواده‌های مهم پارتی همچون سورن، کارن و اسپهبد تشکیل می‌شد.[۳۰۳] این مجلس به دستور مهرداد اول - پادشاه اشکانی - در یکم مارس سال ۱۷۳ پیش از میلاد ایجاد شد و بزرگان نیز این تصمیم را مبنی بر ایجاد قانون اساسی و مجلس پذیرفتند.[۳۰۴] مورخان رومی که از این مجلس با نام سنا یاد کرده‌اند،[۳۰۵] در برخی ارزیابی‌ها، حدود اختیارات این مجلس را بسیار وسیع دانسته‌اند. انتخاب ولیعهد از میان شاهزادگان، اعلان جنگ و پیشنهاد صلح، بسیج نیرو، عزل شاه درصورت دیوانه شدن، بیماری ممتد، ارتکاب اشتباه (حتی بدون داشتن نیت بد) و دلایل دیگر و نیز تغییر میزان مالیات‌ها و دستور ضرب سکه با تصویر تازه، تعیین شاهان ارمنستان، تأیید تشریفاتی (ضمنی) شاهان پارسی‌تبار سرزمین پنتوس (منطقه ساحلی جنوب و جنوب شرقی دریای سیاه در آناتولی به پایتختی شهر سینوپ) و همچنین انتصاب فرمانده کل ارتش برای یک دوره معیّن یا مدیریت جنگ از جمله اختیارات مهستان بود.[۳۰۴] ارتش مقالهٔ اصلی: ارتش اشکانی مجسمه اسب سوار پارتی، به نمایش گذاشته شده در کاخ ماداما اگرچه امپراتوری اشکانی نیروی نظامی دائمی نداشت، در عین حال توان جذب سریع نیرو برای مقابله با بحران‌های محلی را دارا بود.[۳۰۶] از سوی دیگر اگرچه کم‌تعداد اما محافظینی دائمی متشکل از اشراف، رعیا و مزدوران برای شخص شاه وجود داشت.[۳۰۷] همچنین پادگان‌هایی دائمی در دژهای مرزی جهت نگهبانی وجود داشتند که در کتیبه‌های اشکانی به اهدا درجات نظامی به فرماندهان این دژها اشاره شده‌است.[۳۰۷] علاوه بر این نیروهای نظامی برای اهداف دیپلماتیک نیز استفاده می‌شدند، به‌طور مثال زمانی که فرستاده چین در قرن ۲ پ. م از امپراتوری اشکانی بازدید می‌کرد، شیجی مدعیست که ۲۰٬۰۰۰ اسب سوار برای نگهبانی از وی به شرق فرستاده شدند. هرچند احتمالاً در رابطه با تعداد این نیروها اغراق شده‌است.[۳۰۸] با این حال در مرزها، دژهای دائمی با نیرویی برای محافظت از سرزمین وجود داشته‌است. این امپراتوری همچنین دارای واحدهای نظامی همچون سوار زره‌پوش و سوار کماندار بوده‌است و از ترفندهای نظامی خاص خود بهره می‌برده‌است؛[۱۶۰][۲۸۳] برای مثال، آن‌ها از کمان‌هایی ویژه استفاده می‌کردند که بتوانند هنگام اسب‌سواری و از فاصله‌ای دور، به دشمنان تیراندازی کنند؛ این ترفند، با نام تیراندازی پارتی شناخته می‌شود.[۳۰۹] پول رایج نمونه ای از سکه اشکانی مربوط به دوران بلاش یکم، موزه بریتانیا جنس سکه‌ها معمولاً از نقره بوده‌است. این سکه‌ها شامل درهم و تترادرهم بوده و پول رایج در سرتاسر امپراتوری اشکانی بوده‌است.[۳۱۰] پادشاهان اشکانی در شهرهای صددروازه، سلوکیه و هگمتانه سکه‌های سلطنتی را ضرب می‌کردند.[۳۱۱] به احتمال زیاد این کار در مهردادکرت نیز صورت می‌گرفته‌است.[۳۱۲] در تمام دوره اشکانی از پیدایش تا فروپاشی، وزن سکه‌ها به ندرت کمتر از ۳٫۵ گرم یا بیشتر از ۴٫۲ گرم می‌شده،[۳۱۳] همچنین وزن تترادرهم‌ها در حدود ۱۶ گرم بوده‌است. به نظر می‌رسد با فتح میان‌رودان توسط مهرداد اول، سکه‌ها منحصراً در سلوکیه ضرب می‌شده‌است.[۳۱۴] شاهنشاهی ساسانی مقالهٔ اصلی: شاهنشاهی ساسانی شاهنشاهی ساسانی در نهایت گسترهٔ خود تحت فرمانروایی خسرو پرویز شاهنشاهی ساسانی (که مردم به آن ایرانشهر می‌گفتند) آخرین شاهنشاهی ایران پیش از حمله اعراب به ایران بود که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی به مدت ۴۲۷ سال بر ایران فرمان راند؛ شاهنشاهان این امپراتوری از دودمان ساسانیان بودند.[۳۱۵] این شاهنشاهی یکپارچه را اردشیر بابکان با شکست اردوان پنجم، واپسین شاهنشاه اشکانی، پایه‌گذاری کرد. شاهنشاهان ساسانی که ریشه‌شان از پارس بود،[۳۱۶] بر پهنهٔ بزرگی از آسیای باختری چیرگی یافته و در کنار امپراتوری روم-بیزانس، در گذر بازه زمانی افزون بر ۴۰۰ سال، ابرقدرت جهان باستان شمرده می‌شدند.[۳۱۷] پایتخت ایران در این دوره، شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود. پرچم ایران در این دوره، درفش کاویانی بود که پس از سرنگونی ساسانیان از میان رفت. دورهٔ ساسانی یکی از مهم‌ترین و سرنوشت سازترین دوره‌های تاریخ ایران شناخته می‌شود. شاهنشاهی ساسانی، واپسین شاهنشاهی ایرانی پیش از حمله اعراب به ایران و اسلام آوردن ایرانیان است. در دورهٔ ساسانی، تمدن ایرانی از بسیاری از جهت‌ها به نهایت شکوفایی و پویایی خود رسید. ایران در دورهٔ ساسانیان، تأثیر فراوانی بر فرهنگ روم گذاشت. تأثیرات ساسانیان تنها محدود به مرزهای ایران نبود، بلکه تاثیراتش به هند، چین، اروپای غربی و آفریقا هم می‌رسد. ساسانیان نقشی برجسته در پدیداری هنر اروپایی و آسیایی در دوره‌های میانه داشتند. بخش بیشینه چیزی که امروزه به نام دوران طلایی اسلام در زمینهٔ هنر، معماری، موسیقی و دیگر زمینه‌ها شناخته می‌شود، از ساسانیان به جهان اسلام منتقل و برده شد.[۳۱۸] جامعهٔ ساسانی به گونهٔ طبقاتی و لایه ای اداره و گردانده می‌شد. جامعه به چهار طبقهٔ موبدان، جنگاوران، دبیران و پیشه‌وران بخش‌بندی می‌شد.[۳۱۹] دین رسمی شاهنشاهی ساسانی، کیش زرتشتی بود و اوستا و زند بنمایه بنیادین دادستانی و دینی فرمانروایی ساسانی شمرده می‌شدند.[۳۲۰] دورهٔ شاهنشاهی ساسانیان، در سال ۶۵۱، پس از کشته‌شدن یزدگرد سوم درگذر حمله اعراب به ایران، به پایان رسید و ایران زیر چیرگی اعراب مسلمان درآمد.[۳۲۱] تاریخ مقالهٔ اصلی: گاه‌شمار ساسانیان و تاریخ ساسانیان نقشه شاهنشاهی ساسانی از آغاز تا پایان (از سقوط اشکانیان تا سقوط ساسانیان) شکل‌گیری و دوره آغازین روایت‌های متناقضی از سقوط امپراتوری اشکانی و در پی آن خیزش شاهنشاهی ساسانی وجود دارد که جزئیات این دوره را در هاله‌ای از ابهام قرار داده‌است.[۳۲۲] شاهنشاهی ساسانی توسط اردشیر اول (اردشیر بابکان) در شهر استخر بنیان نهاده شد. پاپک در آغاز حکمران ناحیه‌ای بود که به آن «خیر» می‌گفتند. با این حال، در سال ۲۰۰ (بر طبق تورج دریایی ۲۰۵–۲۰۶)، او موفق به سرنگون کردن «گوچهر» از خاندان «بازرنگیان» شد.[۳۲۳] پاپک و بزرگ‌ترین پسرش شاپور، موفق شدند تا قدرت خود را به سرتاسر پارس گسترش دهند. به خاطر طبیعت گیج‌کننده منابع، رویدادهای بعدی ناواضح و گنگ است. با این وجود، با اطمینان می‌توان گفت که پس از مرگ پاپک، اردشیر که در آن هنگام حکمران دارابگرد بود، در نزاعی برای به قدرت رسیدن، وارد جنگی با برادر بزرگ‌ترش شاپور شد. منابع نشان می‌دهند که شاپور، که برای ملاقات کردن با برادرش رفته بود، بر اثر فروپاشی سقف بر سرش کشته شد. در سال ۲۰۸، اردشیر با خاموش کردن شورش‌هایی از طرف دیگر برادرهایش که اعدام شدند، خود را حکمران تمام پارس خواند.[۳۲۴][۳۲۵] سنگ نگاره تاجگذاری اردشیر بابکان وقتی که اردشیر خود را شاهنشاه خواند، پایتخت خود را به بخش‌های جنوبی پارس منتقل کرد و شهر اردشیرخوره (سابقاً گور، امروزه در فیروزآباد) را برپا کرد. این شهر که کوه‌های بلند از آن نگهداری می‌کردند و به آسانی از طریق گردنه‌های باریک قابل دفاع بود، تبدیل به مرکز قدرت‌گیری بیشتر اردشیر شد. این شهر توسط یک دیوار دایره‌ای‌شکل بلند احاطه شده بود که احتمالاً از روی دیوار مشابهی در دارابگرد نمونه‌برداری شده بود و بر بخش شمالی آن یک کاخ بزرگ قرار داشت که بقایای آن هنوز هم پابرجاست. اردشیر پس از اینکه قدرت خود را در پارس پابرجا کرد، به سرعت قلمرو خود را گسترش داد، از شاهان محلی پارس خواست تا سوگند بخورند با او وفادار باشند و استان‌های مجاور خود از جمله کرمان، اصفهان، شوش و میشان را تحت کنترل خود درآورد. توجه اردوان پنجم، شاهنشاه اشکانی، خیلی زود معطوف به قدرت‌گیری اردشیر شد. او در ابتدا در سال ۲۲۴ به حکمران خوزستان دستور داده بود تا وارد جنگی علیه اردشیر شود، اما اردشیر در این جنگ پیروز شد. اردوان پنجم در دومین تلاش برای شکست دادن اردشیر، او را در جنگی در هرمزگان ملاقات کرد، که اردوان پنجم در این جنگ شکست خورد و کشته شد. پس از کشته شدن شاهنشاه اشکانی، اردشیر به استان‌های غربی حکومتِ اکنون-سرنگون شدهٔ اشکانی هجوم برد و آن‌ها را تصاحب کرد.[۳۲۶] در آن هنگام دودمان اشکانی بین طرفداران اردوان پنجم و بلاش ششم تقسیم شده بود، که احتمالاً اردشیر را قادر ساخت تا اقتدار خود در جنوب را با کمترین مداخله یا اصلاً بدون مداخله اشکانیان، یکپارچه و مستحکم کند.[۳۲۷] جغرافیای استان فارس که از دیگر بخش‌های ایران جدا بود، به اردشیر یاری رساند.[۳۲۸] اردشیر که در سال ۲۲۴ میلادی در تیسپون به عنوان یگانه حکمران فارس تاجگذاری کرد، عنوان شاهنشاه یا «شاه شاهان» را برای خود برگزید (کتیبه‌ها از آذر-آناهید به عنوان Ba ebshe a ba ebshe یا شهبانوی شهبانوها ذکر به میان می‌آورند، اما پیوند او با اردشیر ثابت نشده‌است)، به امپراتوری اشکانی که ۴۰۰ ساله بود پایان داد و چهار قرن پادشاهی ساسانیان بر ایران آغاز گشت.[۳۲۹] در چند سال بعدی، شورشیان محلی گرداگرد امپراتوری سربرآوردند. با این وجود، اردشیر بابکان امپراتوری نوین خود را بیش از پیش به سمت شرق و شمال غربی گسترش داد، استان‌های سیستان، گرگان، خراسان، مرو (واقع در ترکمنستان امروزی)، بلخ و خوارزم را به تصاحب خود درآورد. او همچنین بحرین و موصل را هم به قلمرو ساسانی ضمیمه کرد. بعدها در سنگ‌نبشته‌های ساسانی ادعا شده‌است که شاهان کوشانی، تورانی و مکرانی سلطه‌پذیر اردشیر شده‌اند، هرچند که بر طبق شواهد سکه‌شناسی، به احتمال زیاد آن‌ها سلطه‌پذیر فرزند اردشیر، شاپور اول، پادشاه آینده شده‌اند. از سوی غرب، یورش‌هایی علیه هترا، ارمنستان، آدیابن، با موفقیت کمتری روبرو بود. در سال ۲۳۰، او تا ژرفای قلمروهای روم نیز پیش رفت که این حمله دو سال بعد در طی یک ضدحمله از طرف رومیان، بدون داشتن نتیجه قطعی پایان یافت، هرچند که امپراتور روم، الکساندر سوروس، در روم پیروزی خود را جشن گرفت. پس از مرگ سوروس در ۲۳۵، میان‌رودان، دورا-اروپوس، حران، نصیبین و در نهایت هترا بدست ساسانیان افتاد. سپس اردشیر خودش را بازنشسته کرد و باقی عمرش را در پارس گذراند و پسرش جنگ‌های او را ادامه داد.[۳۳۰][۳۳۱][۳۳۲][۳۳۳] پسر اردشیر بابکان، شاپور اول، که مدتی با پدرش به‌طور مشترک پادشاهی کرد،[۳۳۴] گسترش دادن شاهنشاهی ساسانیان را ادامه داد، باختر را تصاحب کرد و بخش غربی امپراتوری کوشان را هم به تصاحب خود درآورد، همچنین چندین لشگرکشی علیه امپراتوری روم را هم ترتیب داد. شاپور برنامه‌های آبادانی پرشماری داشت. او دستور به ساخت نخستین پل سدی در ایران را داد و شهرهای بسیاری را هم بنیان نهاد، که برخی از آن‌ها توسط مهاجرینی از قلمروهای روم اسکان داده شدند که از جمله این مهاجرین، مسیحیانی بودند که می‌توانستند تحت لوای شاهنشاهی ساسانی، آزادانه دین خورد را پرستش کنند. دو شهر، بیشاپور و نیشابور از روی او نامگذاری شده‌اند. او خصوصاً کیش مانوی‌گری را مورد لطف خود قرار داد و از مانی (که یکی از کتاب‌هایش، شاپورگان را به او هدیه کرده) محافظت کرد و بسیاری از مبلغین مانوی‌گری را به خارج از مرزهای ایران به جهت تبلیغ دین خود فرستاد. او همچنین با یک خاخام بابلی به نام ساموئل دوستی برقرار کرد. این دوستی برای جامعه یهودیان پُرسود بود.[۳۳۵][۳۳۶] نخستین دوره شکوفایی تصویری حکاکی شده، از شاپور دوم و شاپور سوم، در تاق بستان کرمانشاه پس از مرگ هرمز، عرب‌ها از سوی شمال آغاز به ویران‌گری و به تاراج بردن شهرهای شرقی امپراتوری کردند، حتی به ایالت پارس هم حمله کردند که زادگاه شاهان ساسانی بود. در همین اوقات، اشرافیان ایرانی فرزند ارشد هرمز دوم را کشتند، دومین فرزند او را کور کردند و سومین را به زندان افکندند (که بعدها به قلمرو رومی‌ها پناهنده شد). تخت پادشاهی برای شاپور دوم به ودیعه گذاشته شد. شاپور دوم فرزند نازاده شده یکی از زن‌های هرمز دوم بود که «در زهدان» مادر خود تاجگذاری کرد: تاج پادشاهی بر روی شکم مادرش گذارده شد.[۳۳۷] در حین جوانی او، مادرش و اشراف‌زادگان کشور را اداره می‌کردند. پیرو پا به سن گذاشتن شاپور دوم، او قدرت را به‌طور ظاهری در دست گرفت و خیلی زود ثابت کرد که یک حاکم فعال و کارا است. شاپور دوم در ابتدا ارتش کوچک اما منظم و کارآزمودهٔ خود را به طرف جنوب برای مبارزه با اعراب برد، که آن‌ها را شکست داد، امنیت را در نواحی جنوبی امپراتوری برقرار کرد.[۳۳۸] او همچنین دیواری برای جلوگیری از حمله اعراب ساخت (واری تازیگان) که به نظر می‌رسد نزدیک شهر حیره بوده‌است و بعدها به خورنق شاپور معروف گشت شاپور همچنین قبایلی از اعراب را در داخل مرزهای ایران اسکان داد.[۳۳۹] او سپس شروع به اولین لشکرکشی خود علیه روم در غرب کرد.[۳۴۰] این لشگرکشی‌ها با حملات ناگهانی قبایل بیابان‌گرد در مرزهای شرقی امپراتوری متوقف شدند، که فرارود را تهدید می‌کرد، ناحیه‌ای بسیار حیاتی از نظر استراتژیکی برای کنترل کردن جاده ابریشم. از این رو شاپور در شرق به طرف فرارود رفت تا با قبایل بیابان‌گرد شرقی روبرو شود، ولی فرماندهان محلی او توانستند یورش‌های گرفتارکننده‌ای را بر رومی‌ها وارد کنند.[۳۴۱] او قبایل آسیای مرکزی را در هم شکست، و آن ناحیه را به عنوان یک استان جدید به کشور ضمیمه کرد. به دنبال این پیروزی، گسترش فرهنگی هم نائل شد و هنر ساسانی در ترکستان نفوذ کرد، تا به چین هم رسید. شاپور در کنار پادشاه بیابان‌گردها، گرومبات، شروع به دومین لشگرکشی خود ضد رومی‌ها در ۳۵۹ کرد و خیلی زود موفق شد Si ga a و آمیدا را دوباره تصاحب کند.[۳۴۲] دوره میانی دومین دوره شکوفایی نقش برجسته خسرو انوشیروان دادگر در کاخ دادگستری تهران. دوره دوم شکوفایی عصر ساسانی پس از دومین تاجگذاری قباد اول شروع می‌شود. پس از قباد اول، فرزند او، خسرو اول، که به او «خسرو انوشیروان» یا «انوشه‌روان» (به معنی دارنده روح جاویدان) و «کسرا/کسری» که لقب پادشاهان ساسانی (در عربی به معنی پادشاه پادشاهان و صاحب شوکت بسیار) است هم می‌گویند، بر ایران فرمان راند (۵۳۱–۵۷۹). او مشهورترین و نامدارترین شاه ساسانی است. خسرو اول برای اصلاحاتش در بدنه حکومتی سالخورده ساسانیان شهرت دارد. او یک سیستم معقول برای مالیات‌گیری معرفی کرد که بر طبق بررسی مالکان زمین‌دار بود، که از دوره پدرش شروع شده بود. او سعی کرد از هر جهت رفاه و درآمد شاهنشاهی‌اش را بهبود دهد. اربابان فئودالی سابق، تجهیزات نظامی، پیروان، و ملازمان خودشان را به میدان می‌آوردند. خسرو اول یک نیروی جدید از دهکان‌ها (دهقان‌ها) درست کرد، که توسط دولت مرکزی و اشراف‌زادگان تجهیز می‌شد و حقوق آن پرداخت می‌شد،[۳۴۳] این کار باعث شد تا ارتش و اشراف بیشتر به دولت مرکزی نزدیک شوند تا به اربابان محلی.[۳۴۴] در سال ۵۷۰، طی حمله اپراطوری آکسوم به یمن، معدی کرب، برادر ناتنی شاه یمن، از خسرو درخواست پادرمیانی کرد. خسرو یک ناوگان و یک ارتش کوچک تحت فرماندهی وهریز به منطقه‌ای در نزدیکی عدن امروزی فرستاد، و آن‌ها به طرف پایتخت حمیریان (صنعا) راهپیمایی کردند، که به تصاحب آن‌ها درآمد. سیف پسر معدی کرب که در یورش هم شرکت کرده بود، در مدت زمانی میان دوره ۵۷۵ و ۵۷۷ شاه شد. در نتیجه، ساسانیان قادر بودند تا مقری را در یمن برپا کنند تا بتوانند تجارت دریایی با شرق را اداره کنند. بعدها، یمن از اطاعت از ساسانیان چشم‌پوشی کرد و یک لشگرکشی دیگر در سال ۵۹۸ از طرف ایران اتفاق افتاد که با موفقیت یمن را به عنوان یک استان جدید به شاهنشاهی ساسانی ضمیمه کرد، که تا دوران اغتشاش پس از خسروپرویز پابرجا بود.[۳۴۳] زوال و فروپاشی سکه‌ای از یزدگرد سوم، ضرب‌شده در سگستان در سال یازدهم سلطنت او. جنگ ۲۵ ساله ایران و روم که از ۶۰۲ تا ۶۲۸ به طول انجامید، نظم سیاسی را که طی سه سده بر این منطقه حاکم بود، فروریخت و خلأ قدرتی را پدیدآورد، که در پی آن سپاهیان مسلمان عرب آن دو امپراتوری را شکست دادند و امپراتوری نوپدید خلافت را بنا نهادند.[۳۴۵] فول امپراتوری ساسانی درست پس از فوت خسروپرویز آغاز شد. وضعیت نابسامان دربار و همچنین ضعف فوق‌العاده ارتش و همین‌طور نبود شخصیتی که بتواند در حد و اندازه‌های انوشیروان و شاپور عمل کند، اوضاع ایران را بسیار آشفته ساخته بود.[۳۴۶] قباد دوم ابتدا مردانشاه و سپس تمامی فرزندان خسروپرویز را به قتل رساند و خود نیز مدتی بعد در ۶ سپتامبر ۶۲۸ به بیماری طاعون درگذشت.[۳۴۷] ضعف و ناتوانی ساسانیان به حدی رسیده بود که در ظرف ۴ سال، ۱۲ پادشاه به روی کار آمدند.[۳۴۸] بنایراین لشکریان خلفای راشدین طی حمله اعراب به ایران ایرانشهر را ضمیمه قلمرو خود کردند. دولت ساسانی از دید پیروان آیین زرتشت شاه مکلف به انجام تکالیفی بود که از این قرارند: رعایت دستورهای دینی (دین زرتشت) پایبند بودن به دین رسمی کشور (زرتشت) اخلاق نیکو توان عفو و اغماض محبت به رعایا توانایی فراهم آوردن آسودگی رعایا شادی متذکر بودن به گذرا بودن جهان تشویق کاردانان و تنبیه نالایقان دادگری ابقای رسم بارعام گشاده‌دستی بی‌بیم کردن مردمان دقت در نصب کارگزاران از نظر دینی فره ایزدی شاه بدکردار را رها می‌کند و نشانه دور شدن شاه از فره ایزدی این است که مردم غالباً تنگدست شوند و شاه شایستگی اصلاح امور را نداشته باشد یا اینکه در غم مردم نباشد یا راه درمان را نداند. چنین شاهی توان دادگری نخواهد داشت و بر مردم است که به خاطر برقراری دادگری با وی درآویزند.[۳۴۹] قدرت نظامی و سپاه مقالهٔ اصلی: ارتش شاهنشاهی ساسانی تاظیم والرین امپراتور روم به شاپور اول شاهنشاه ایران (نقش رستم) تا زمان خسرو اول (انوشیروان) فرمانده کل سپاه ایران به نام ایران سپاهبد نامیده می‌شد از زمان خسرو انوشیروان کشور به چهار بخش نظامی تقسیم شد و برای هر یک سپاهبد در نظر گرفته شد. ایران سپاهبد در مورد جنگ و صلح و مذاکرات سیاسی اختیارات زیادی داشت. اگر شاه خود مایل به شرکت در جنگ‌ها بود معمولاً از اختیارات سپاهبد کاسته می‌شد. مهمترین بخش سپاه ساسانی سواره نظام زره پوش سنگین بود (اسواران) که در جنگ‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای داشت به ویژه در مورد رویارویی با پیاده‌نظام رومی بسیار مؤثر بود و به سادگی آرایش جنگی پیادگان را به هم می‌زد و آن‌ها را آماج تیرهای تیر اندازان می‌نمود. تمام تن اسواران با تکه‌های فلس گونه آهن پوشیده شده بود و نقابی آهنین نیز صورت آن‌ها را می‌پوشاند به‌طوری‌که تنها سوراخی جلوی بینی و شکافی برای دیدن در آن قرار داشت. زره سواره نظام تکه‌تکه بود و آزادی عمل کافی برای عضلات سوار فراهم می‌کرد. پشت سر اسواران فیل‌های جنگی بودند و در انتهای لشکر نیز پیادگان. پیادگان روستاییانی بودن که به اجبار به جنگ می‌آمدند و بابت این کار مزدی نیز نمی‌گرفتند به همین دلیل کم اثرترین بخش سپاه بودند. تیر اندازان در پشت سواره نظام قرار داشتند و از دور دشمن را مورد هدف قرار می‌دادند. درمیان سپاه ساسانی معمولاً گروه‌هایی از اقوام و ملل تابع امپراتوری وجود داشت که در جنگ‌ها کمک مؤثری می‌کردند. از میان این اقوام سکستانی‌ها بیشتر مورد اعتماد شاهان ساسانی بودند. واحدهای بزرگ سپاه را گند و واحد کوچکتر از آن درفش و واحد کوچکتر از درفش را وشت می‌نامیدند. هر درفش پرچمی مجزا داشت و فرمانده گند را گند سالار می‌خواندند. در جنگ‌هایی که شاه حضور داشت معمولاً در میان سپاه برای وی تختی در نظر می‌گرفتند و گروهی از زبده‌ترین سربازان گرد تخت شاه را فرا می‌گرفتند که تا پای جان از شاه حفاظت می‌نمودند. ساسانیان بر خلاف اشکانیان روش‌های نگهداری و گرفتن دژها را خوب می‌شناختند و ابزارهای لازم را نیز در دست داشتند و به خوبی به کار می‌بردند.[۳۵۰] استحکامات دربند، بخشی از خطوط دفاع ساسانی سلحشورانی که روزگاری شکست‌های سختی بر ارتش و لژیونرهای رومی وارد آوردند و مانند سد مستحکمی مانع از تسلط آن‌ها بر جاده ابریشم شدند. در واقع این سپاه ساسانی بود که توانست انتقام حمله مقدونی‌های اروپایی را بازپس گیرد و از آن زمان به عنوان یک ابرقدرت هم‌طراز در برابر رومیان ظاهر شود.[۳۵۱] ساسانیان ابرقدرت دیگری در شرق امپراتوری روم بودند. تقریباً در هر جنگی که ایرانیان با رومی‌ها داشتند، سواران (سواره نظام) نیز حضور داشتند. ماشین نظامی و تجهیزات ساسانیان در تمامی جنبه‌ها هم‌طراز و حتی قوی‌تر از رومی‌ها بود؛ حقیقت تلخی که سرانجام رومیان به آن اعتراف کردند. سواره نظام نخبه و برگزیده ساسانی همانند دیواری مستحکم در برابر رومی‌ها بود تا آن‌ها نتوانند ایران را تسخیر کنند و به مرزهای هند و چین برسند. امروزه کمتر کسی ترس و وحشتی را درک می‌کند که این سواران در دل رقیبان خود برمی‌انگیختند. برای درک این موضوع بهتر است به لیبیانوس (مورخ رومی) مراجعه کنیم، جایی که در آن نوشته‌است: لژیونرهای رومی ترجیح می‌دهند تا هر سرنوشت و قضا و قدری را تحمل کنند اما با سواران ایرانی رو در رو نشوند!.[۳۵۲] رسته‌های نظامی مقالهٔ اصلی: اسواران (سواره نظام)، پایگان (پیاده نظام)، و فیل‌های جنگی ایرانی فیل‌های جنگی در طاق بستان، ایران رسته‌های مختلفی در نیروی نظامی ساسانی وجود داشته که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به اسواران، دیلمیان، پایگان، کمانداران و فیلبانان نام برد. نظامی‌گری در دوره ساسانی موروثی بوده و بیشتر این نظامیان از خانواده‌هایی نظامی و تحت تربیت نظامی بوده‌اند. از میان تمامی این رسته‌ها اسواران یا همان سواران ساسانی که بیشتر پارتی تبار هم بودند از شهرت بیشتری برخوردار بودند.[۳۵۳] دیلمیان عمدتاً در شمشیر زنی و نیزه اندازی مهارت داشتند[۳۵۴] و پایگان نیز پیاده‌نظام ارتش ساسانی بودند و گاهی نیروهای فدایی اسواران میشند و در تیراندازی مهارت خاصی داشتند.[۳۵۵] فیلبانان دوره ساسانی هم عمدتاً سواران فیل‌هایی بودند که از هندوستان آورده شده بودند. کاربرد فیل بیشتر برای اِرعاب و ترساندن سپاهیان دشمن و به‌خصوص اسب‌های نظامی رومیان بود. آمیین مارسلن دربند اول کتاب ۱۹ خود با بیان این مطلب می‌گوید: «دیدن فیل‌های جنگی ایرانیان قلب‌ها را از کار می‌انداخت و صدای این حیوان مهیب و بوی او نیز موجب وحشت و رم کردن اسب‌های ما می‌شد».[۳۵۶] گارد جاویدان مقالهٔ اصلی: گارد جاویدان (ساسانی) گارد جاویدان (پارسی میانه: žāyēdā ) یک گردان ده هزار نفره از نیروهای نخبه سپاه ساسانی بود.[۳۵۷] نگاره ای از سوار زره‌پوش ساسانی در طاق بستان نیرو دریایی مقالهٔ اصلی: نیروی دریایی شاهنشاهی ساسانی نیروی دریایی شاهنشاهی ساسانی از بخش‌های ارتش شاهنشاهی ساسانی بود که عمدتا در خلیج فارس، دریای سرخ و دریای عرب فعالیت داشت. به رهبر نیروی دریایی، ناوبد می‌گفتند. چیز زیادی دربارهٔ نیروی دریایی شاهنشاهی ساسانی دانسته نیست. نیروی دریایی شاهنشاهی ساسانی هیچگاه به عنوان یک نیروی عمده مطرح نشد. این ناوگان نقشی مهم در تسخیر سواحل عرب‌نشین خلیج فارس در دوران اردشیر بابکان ایفا کرد. در دوران خسرو یکم (انوشیروان) او هشت کشتی را به رهبری وهریز برای تسخیر یمن به آنجا فرستاد که در هر کشتی ۱۰۰ مرد بود. از هشت کشتی، شش تا از کشتی‌ها با کامیابی به یمن رسیدند. نیروی دریایی ساسانی پس از حمله اعراب به ایران توسط خلفا در نبردها به کار گرفته می‌شد.[۳۵۸][۳۵۹] ایرانیان توانستند کشتی های بزرگی برای سفرهای طولانی تا دریاهای حاشیه ای شمال هند و غرب اقیانوس آرام بسازند.[۳۵۸] اطلاعاتی در مورد تاسیس مستعمرات و بندرهای ساسانیان تا شرق آسیا اطلاع داریم. در مالزی مستعمره و بندر ساسانی وجود داشت که متشکل از بازرگانان بود. از زمان حمل اسبهای ایرانی به سری‌لانکا ، مستعمره ساسانیان در آن جزیره تأسیس شد ، جایی که کشتی ها از ایران به بندر آن می آمدند. ساسانیان برای گسترش تجارت خود بنادر بیشتری در نقاطی مانند مسقط و صحار ساختند. ما حتی درباره مستعمرات ساسانی در کیلوا در ساحل شرقی آفریقا می دانیم. [۳۶۰] تأسیس مستعمرات ایران در چین نیز با وجود آتشکده های زرتشتی که در منطقه چانگان در جنوب چین یافت شده است تأیید شده است. [۳۶۱] دیوار بزرگ گرگان مقالهٔ اصلی: دیوار بزرگ گرگان دیوار بزرگ گرگان یا دیوار سرخ که در متون قدیمی با نام مار سرخ نیز نامیده شده‌است[۱۶۸] دیواری تاریخی است که از کنار دریای مازندران در ناحیه گمیشان آغاز شده و تا کوه‌های گلیداغ در شمال شرق کلاله ادامه می‌یافته‌است. هم‌اکنون تقریباً تمام این دیوار از میان رفته‌است و تنها بخش‌های کوچکی از آن که در زیر خاک مدفون مانده، باقی است. دیوار تاریخی گرگان پس از دیوار چین، بزرگترین دیوار دفاعی جهان است.[۳۶۲][۱۴] این دیوار عظیم تاریخی در ۲۹ تیرماه سال ۱۳۷۸ به ثبت ملی رسیده‌است.[۱۶۸] نقشه‌ای از مسیر دیوار شهرسازی مقالهٔ اصلی: شهرهای ساسانی ویرانه‌های شهر بیشاپور از شهرهای ساسانی جامعه ساسانی یک جامعه شهرنشینی بود. ساسانیان طرح‌های شهرسازی و عمرانی مدون داشتند. در پایان دوره ساسانیان، میان‌رودان بیشترین چگالی جمعیت را داشت که این به خاطر پروژه‌های شهرسازی، سدسازی و راه‌سازی ساسانیان در قلب شاهنشاهی بود. بنیان نهادن شهرها اصلی‌ترین برنامه عمرانی ساسانیان بود که پیامدهای سیاست، اجتماعی و اقتصادی برای جامعه ایران در اواخر دوره باستان داشت. متن پهلوی شهرستان‌های ایران‌شهر شور شاهان ساسانی برای بنیان‌نهادن و بازسازی شهرها به نام خودشان را نشان می‌دهد. اردشیر یکم و شاپور یکم دو تن از شاهان شهرساز ساسانی هستند. شهرهای بسیاری وجود داشتند که ساکنین آن‌ها رومی‌ها، گوت‌ها، و اقلیت‌های دینی تحت فشار مثل مسیحیت و شاید هم بت‌پرستان و دیگر اسیرانی بودند که از جنگ‌های با روم گرفتار شده بودند. این اسیرگیری‌ها و اسکان آن‌ها در شاهنشاهی باعث سکونت جمعیتی از غیرایرانی‌ها در شاهنشاهی شد که بسیاری از آن‌ها کارگران ماهر و مهندسین بودند که از آن‌ها در کار ساخت و ساز شهرها و سدها و راه‌ها استفاده شد و باعث آشنایی ایرانی‌ها با تکنولوژی رومی گردید و باعث گسترش مسیحیت در ایران شد. در مورد عشایر و قبیله‌های بیابانگرد که در فارسی میانه به آن اصطلاحاً «کرد» می‌گفتند (با قوم کرد اشتباه نشود)، شواهد کمتری وجود دارد. بر پایهٔ گزارش ابن بلخی که اظهار داشته آن‌ها در ارتش ساسانیان به خدمت گرفته شدند، نشان می‌دهد که اقوام بیابان‌گرد در نهایت توسط دولت به عنوان نیروی کار به کار گرفته شده‌اند. از جمله آن‌ها می‌توان به دیلمیان، گیلانیان، کرمانی‌ها و کردها اشاره کرد که هم در دوره ساسانی و هم در دوره اسلامی در ارتش به کار گرفته شدند. آموزش مقالهٔ اصلی: دانشگاه گندی‌شاپور بقایای بخشی از دانشگاه گندی شاپور در شهر باستانی گندی شاپور از دورهٔ ساسانیان، به دلیل باقی ماندن آثار و منابع مکتوب پر شمار، اطلاعات درخوری دربارهٔ وضعیت و شرایط آموزش و تربیت وجود دارد.[۳۶۳] شواهدی وجود دارد که بیانگر آن است برخی از گروه‌های اجتماعی مانند پیشه‌وران و بازرگانان در ایران باستان، مخصوصاً در دوره ساسانیان، تلاش می‌کردند تا فرزندانشان بتوانند در مدرسه تحصیل کنند.[۳۶۴] کریستن سن، در یکی از آثارش بدان اشاره می‌کند که، گروه بسیاری از بازرگانان شهرها، دستِ کم، خواندن، نوشتن و حساب می‌دانستند.[۳۶۵] یک مدرسه اصلی به نام مدرسه بزرگ در پایتخت وجود داشت. در آغاز، فقط ۵۰ دانش آموز مجاز به تحصیل در مدرسه بزرگ بودند. در کمتر از ۱۰۰ سال، ثبت نام شده در مدرسه بزرگ بیش از ۳۰٬۰۰۰ دانش آموز بود.[۳۶۶] دانشگاه گندی‌شاپور در عصر خود بزرگترین مرکز فرهنگی شد. دانشجویان و استادان از اکناف جهان بدان روی می‌آوردند. مسیحیان نسطوری در آن دانشگاه پذیرفته شدند و ترجمه سریانی‌های آثار یونانی در طب و فلسفه را به ارمغان آوردندنو افلاطونیها در آنجا بذر صوفی گری کاشتند. سنت طبی هندوستان، ایران، سوریه و یونان در هم آمیخت و یک مکتب درمانی شکوفا را به وجود آورد. به فرمان انوشیروان، آثار افلاطون و ارسطو به پهلوی ترجمه شد و در دانشگاه تدریس شد[۳۶۷] هنر ساسانی مقالهٔ اصلی: هنر ساسانیان یک جام با نقش خسرو در وسط آن هنر ساسانی اساساً با «جهان بینی مذهبی» همراه است و هر چند ادامه هنرهای قدیم ایران و هخامنشی و پارتی است و تحت تأثیر جریان‌های مختلفی که از سمت شرق و غرب به سوی این هنر سرازیر بود. شکل گرفته‌است، اما ویژگی‌های خاص خود را نیز دارد[۳۶۸] سر اسب نقره و طلا کاری شده، قرن چهارم گسترش طاق‌های نیم دایره و شلجمی با دهانه فراخ و کنگره‌های واقع بر طاق از ویژگی‌های هنر معماری ساسانیان در اوایل تأسیس این حکومت است. در آثار معماری ساسانی نوعی عناصر قدیمی و کهنه که مربوط به دوره هخامنشی است به چشم می‌خورد که ناشی از فرهنگ محلی مشابه این دو سلسله است. این آثار در کاخ فیروزآباد در قلعه دختر و ابنیه مربوط به شاپور اول در بیشاپور قابل رویت هستند.[۱۰۸] معماری ساسانی مقالهٔ اصلی: معماری ساسانی معماری ساسانی اشاره به سبکی از معماری دارد که مادر معماری ایرانی می‌باشد که در دوران ساسانیان به اوج پیشرفت خود رسیده‌بود. از بسیاری جهات، دوره سلسله ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ میلادی) شاهد بیشترین دستاوردهای تمدن ایرانی بوده‌است. همچنین سلسله ساسانی آخرین امپراتوری بزرگ ایرانی قبل از تسلط مسلمانان در پی حمله اعراب به ایران بوده‌است. از سوی برخی کارشناسان معماری ساسانی بعنوان یک زیر رده از معماری پارتی دسته‌بندی می‌شود که با معماری دوره‌های پیشین تفاوت بسیار دارد. پس از تسلط اعراب بر ایران، نماآرایی (معماری)، گنبدها، نمادها و غیره توسط مسلمانان ضبط گشت و بعنوان معماری اسلامی معرفی شد.[۳۶۹][۳۷۰] تمامی بناهای دوره ساسانی، به دوره شاهنشاهی ساسانی مربوط بوده و پیش از پیدایش دین اسلام بنا شده‌اند.[۳۷۱] نمایی از یک گنبد مسکونی و بادگیرهایش مربوط به دوره ساسانی که پس از اسلام به گنبد و مناره‌های مساجد تبدیل گشت. برج خاموشان نگاره‌ای از فلک‌الافلاک که در خرم‌آباد قرار دارد و مربوط به دوره ساسانیان است. اقتصاد مسیر جادهٔ ابریشم کشاورزی با سیستم‌های آبی ممتاز، پایهٔ اقتصاد ساسانی و سهمِ آن در اقتصاد ملی، بیشتر از بازرگانی بود. در دورهٔ ساسانیان از دو مسیر تجاری بهره‌برداری شده‌است؛ راه ابریشم در شمال و راهی دیگر در سواحل جنوبی کشور. کارخانه‌های شوش، شوشتر و گندی‌شاپور نیر برای محصولات ابریشم خود شهرت یافته بودند و با کارخانه‌های چینی رقابت می‌کردند.[۳۷۲] شیوه اصلی تولید و منبع درآمد و امرار معاش مردم در ایران کشت و برز و کشاورزی بود. محصولات کشاورزی عبارت بودند از غلاتی نظیر جو، چاودار، ارزن، حبوبات، علوفه، الیاف برای ریسندگی، میوه‌هایی نظیر انگور، انجیر، پسته و بادام، خرما و سبزی‌ها و نیز برنج و باغات زردآلو و زیتون. ساسانیان به توسعه کشاورزی بسیار علاقه داشتند و می‌دانیم که در خوزستان و عراق زمین‌های کشاورزی گسترده و قابل کشتی وجود داشته‌است.[۳۷۳] انقوزه، ریواس، پسته ایرانی و گردوی ایرانی (Pe sicum) از جمله گیاهان و درختانی بودند که رومی‌ها کشت آن را در سرتاسر اروپا گسترش دادند.[۳۷۴] فرای اعتقاد دارد که خصوصیات زمین‌دار یا فئودال در خاورمیانه تا حد زیادی با فئودالیسم اروپا فرق داشته‌است. این یافته‌ها را تحقیقات باستانشناسی در جنوب غربی ایران نیز تأیید می‌کند که در کنار روستاها قصرها و قلعه‌ها و دژهایی وجود نداشته‌اند. در ایران انواع گوناگونی از زمین‌داری یا اجاره داری زمین نظیر «زمین‌های دولتی»، «زمین‌های وقفی»، «زمین با مالکیت جمعی»، وجود داشت و زمین را برای اهداف خیریه نیز وقف می‌کردند. اما مهم‌تر از چگونگی مالکیت زمین موضوع تسلط بر آب بود و از این رو مالکیت «قنات‌ها» اهمیت بسیار بیشتری داشت. بر خلاف جامعه فئودالی اروپای قرون وسطی، آب در ایران ساسانی ارزش بیشتری از زمین داشت.[۳۷۵] شغل‌هایی که در بازارها رایج بوده عبارتند از آهنگری، قالب‌کاری با آن (آهِن-پَیکَر)، نقره‌کار (اَسیم‌گر)، قالب‌کاری با نقره (اَسیم-پَیکَر)، سازنده سقف (اشکوب-کَردار)، ریسمان‌ساز (بَنْدْکار)، آن‌هایی که با هاون کار می‌کردند (دیگ‌ساز؟) (چاروگر)، چلنگر، خیاط (دَرزیگ)، سازنده لباس (وسترگ-کَردار)، قوری چینی‌ساز (دوشین‌گر یا جامیگ-پَز)، نجار (دورگر)، شوینده (گازَر)، کفاش (کفش‌گر)، کفاشی که نوعی کفش با ریسمان می‌ساخت (سورگر)، کوزه‌گر (کولْوارگر)، نانوا (نانباگ)، نگارگر کتاب‌ها (نیبیگان-نیگار)، نقاش (نیگارگر)، فنجان‌ساز (پَیال‌گر)، دباغ (پوست‌گر)، (پولاود-پیکر)، رنگرز، سازنده‌های مختلف (رازان)، آرایشگر (ورس-ویرای)، خیمه‌ساز (ویان‌گر)، آشپز (خوالیگر)، سازنده سفره؟ (خوان‌گر)، زرگر، سازنده زین (زین‌گر). نظارت کردن بر فعالیت و قیمت‌های بازار بر عهده (وازاربد) بوده‌است که حداقل از قرن سوم وجود داشته‌است.[۳۷۶] سیاست ایران در زمان ساسانی، در مورد راه ابریشم کاروانسرای ساسانی دیرگچین بر سر راه جادهٔ ابریشم در زمان ساسانی راه بزرگ درآمد برای شاهنشاهی ایران، بازرگانی ابریشم و اخذ حقوق گمرکی از بازرگانان و کاروانیانی بود که از ایران می‌گذشتند. چین در آن روزگار از ایران وسمه، قالی، سنگ‌های گران‌بها و پارچه وارد می‌کرد. یکی از صادرات مهم چین به ایران ابریشم بود که در دربار بیزانس حکم ارز را داشت و مهم‌تر از طلا و سنگ‌های گران‌بها بود. هدف ایران از در دست داشتن راه ابریشم افزایش گردش کالا نبود بلکه کم‌توان نمودن رومی‌ها بود. دولت ایران همواره بهای ابریشم را بالا می‌برد تا از این رهگذر از بیزانس طلا و پول بیشتری را به چنگ آورد و امپراتوری بیزانس را از لحاظ نظامی کم توان کند. روشن است که بیزانس نیز نمی‌توانست به چنین سیاستی از سوی دولت ایران تن در دهد از این رو همواره راه دشمنی با ایران را در پیش می‌گرفت. دربار بیزانس می‌دید که در فاصله‌های صلح‌آمیز میان جنگ‌ها، همواره مقدار چشمگیری طلا از بیزانس به ایران سرازیر می‌شود. از این رو به کوشش برمی‌خواست ولی تلاش رومی‌ها برای رهایی از این وابستگی اقتصادی همواره بیهوده می‌ماند.[۳۷۷] فرهنگ سیمرغ(نماد شاهنشاهی ساسانی) تمدن غنی و بزرگی که در دوره ساسانیان در ایران پدید آمد در پیشرفت تمدن و فرهنگ ملل آسیا و اروپا تأثیر به سزایی داشت. این فرهنگ میراث دار فرهنگ هخامنشیان که آن نیز در سرزمین پارس پدید آمده بود شد و جانشینی برای سلوکیان و اشکانیان بود. در فرهنگ ساسانیان عناصر ملی ایران حتی بیش از دوره اشکانیان ظاهر می‌شوند و وسعت و گسترش بسیاری به‌لحاظ زمانی دارند. حتی پس از حمله اعراب نیز تأثیرات پر قدرت این فرهنگ ادامه یافت.[۱۰۸] علم، هنر و ادبیات بام کاروانسرای دیرگچین واقع در استان قم، هنر معماری دوره ساسانی شاهنشاهان ساسانی حامیان روشنگر ادبیات و فلسفه بودند. به دستور خسرو یکم آثار افلاطون و ارسطو به پهلوی ترجمه و در گندی‌شاپور تدریس شد و حتی گفته شده که خود او هم آن‌ها را مطالعه کرده‌است. در حین پادشاهی او رویدادنامه‌های تاریخی بسیاری تنظیم شد که از آن‌ها تنها کارنامه اردشیر بابکان باقی مانده‌است که مخلوطی از تاریخ و ادب است که بعدها زیربنایی برای حماسی ملی ایرانیان، شاهنامه شد. وقتی که ژوستینیان یکم درهای مکتب آتن را بست، هفت تن از استادان آنجا به ایران آمده و به دربار خسرو پناهنده شدند. در موقعی که دلتنگ وطن شده بودند، خسرو در عهدنامه ۵۳۳ با ژوستینیان قید کرد که فرزانگان یونانی باید مجاز به بازگشت به خانه باشند و مورد آزار و ستم قرار نگیرند. آکادمی گندی‌شاپور که در قرن پنجم بنیان نهاده شده بود، در دوران خسرو اول تبدیل به «بزرگ‌ترین مرکز اندیشه در جهان» شده بود و از تمام نقاط دنیا دانش‌آموزان و استادان جذب آن می‌شدند. مسیحیان نسطوری در آنجا پذیرفته می‌شدند و آثار یونانی درزمینه پزشکی و فلسفه را به آسوری ترجم کردند. نوافلاطون‌گرایان هم به گندی‌شاپور آمده و تخم عرفان‌گرایی صوفی‌گری را در آنجا کاشتند. دانش پزشکی هند، ایران، سوریه و یونان در آنجا به هم آمیخته شد و مکتب درمانی شکوفایی را ایجاد کرد. از منظر هنری، تمدن ایرانی در دوره ساسانیان از بعضی جهات به نهایت شکوفایی و رونق خود رسید. بخش عمده چیزی که بعدها به تمدن اسلامی در معماری و تحریر معروف شد، در واقع از فرهنگ ایرانی گرفته شده بودند. شاهنشاهی ساسانی در دوران اوج شکوفایی خود از غرب آناتولی تا شمال هند (پاکستان/افغانستان امروزی) کشیده شده بود، اما در فرسنگ‌ها دورتر از مرزهای خود نفوذ داشت. موتیف‌های ساسانی به آسیای مرکزی و چین، شاهنشاهی بیزانس و حتی مروونژی‌ها راه یافت.[نیازمند منبع] نگاشته‌ها و نوشته‌هایی که از روزگار ساسانیان برجای مانده، تنها به زبان پارسی میانه که از دیرباز زبان پهلوی خوانده شده، نیست. به زبان‌های پارتی یا زبان پهلوانیک و زبان سغدی و زبان خوارزمی و زبان ختنی و زبان تخاری نیز آثاری برجا مانده‌است.[۳۷۸] فهرست شاهنشاهان مقالهٔ اصلی: فهرست شاهان ساسانی نوادگان باور بر این است که خاندان‌ها و رهبران مذهبی زیر از نوادگان شاهان ساسانی بودند. سلسله گاوبارگان (۶۴۲–۷۶۰) نوادگان زاماسپ[۳۷۹] باوندیان (۶۵۵–۱۳۴۹ م) در طبرستان، از نوادگان باو پسر شاپور پسر کاووس از شاهزادگان ساسانی[۳۸۰] پادوسپانیان (۶۶۵–۱۵۹۸) در مازندران، از نوادگان زاماسپ[۳۸۱] شروان‌شاهان (۱۱۰۰–۱۳۸۲) از شاخه هرمز چهارم[۳۸۲] خلافت مقالهٔ اصلی: ایران در دوران خلافت و نقش ایران در تمدن اسلامی دوران خلفا  گسترش قلمرو اسلام در زمان محمد، ۶۲۲–۶۳۲   گسترش قلمرو اسلام در زمان خلفای راشدین، ۶۳۲–۶۶۱   گسترش قلمرو اسلام در زمان خلفای اموی، ۶۶۱–۷۵۰ پیش‌زمینه مقالهٔ اصلی: محمد در مدینه و سقیفه بنی‌ساعده مهر نبوت محمد احتمالاً بین ۵۶۷ تا ۵۷۳ م که مقبول‌ترین سال، ۵۷۱ میلادی است متولد شد.[۳۸۳] به باور مسلمانان محمد در یکی از شب‌های سال ۶۱۰. م، به پیامبری رسید.[۳۸۴] بنابر زندگینامهٔ ابن اسحاق، محمد تا سه سال دین تازهٔ خود را پنهانی تبلیغ می‌کرد.[۳۸۵] بعد از آن محمد دینش را به صورت علنی تبلیغ کرد.[۳۸۶][۳۸۷] طی ۱۳ سال دعوت در مکه، تعداد اندکی به اسلام گرویدند که با مخالفت برخی قبیله‌های قریش روبه‌رو شدند و با آنان با خشونت رفتار می‌شد. محمد برای رهایی از آزار و اذیت‌ها به همراه پیروان خویش، در سالی که بعدها مبدأ تقویم هجری شمسی و قمری شد، به شهر یثرب (که بعدها مدینةالنبی نامیده شد)، هجرت کرد. او در مدینه توانست قبایل در حال جنگ اوس و خزرج را متحد کند.[نیازمند منبع] وی بر پایه مسلمانان مهاجر مکه و یهودیان مدینه با عقد میثاق مدینه جامعه و دولتی نوین با نام امت تأسیس کرد.[۳۸۸] این پیمان مفهوم ساختار اجتماعی امت را به عنوان اجتماعی یکسان از مؤمنان تعریف می‌کند که دربردارندهٔ یهودیان نیز می‌شد؛ اما غیر یکتاپرستان مدینه را دربرنمی‌گرفت.[۳۸۹][۳۹۰] سپس بین مسلمانان با قبایل مکه و هم پیمانان آن‌ها جنگ درگرفت و سرانجام پس از هشت سال جنگ با مکه، محمد به همراه پیروانش که تا آن زمان به بیش از ده هزار نفر بالغ شده بودند، شهر زادگاهش را فتح کرد. به‌تدریج و به‌خصوص پس از فتح مکه از طریق جنگ و عمدتاً معاهده حجاز و مناطق شرقی و جنوبی شبه جزیره عربستان را فتح کرد و بیشتر مردم شبه جزیره عربستان به اسلام گرویدند و امت اسلام به کل این سرزمین گسترش یافت.[۳۹۱] طبق روایات تاریخی مسلمانان، محمد از سال ۶ و ۷ هجری نامه‌هایی را برای سران حکومت‌های همسایه شامل هراکلیتوس، امپراتور بیزانس، نجاشی شاه حبشه، خسرو پرویز شاه ساسانی و چند تن دیگر فرستاد و آن‌ها را دعوت به دین اسلام کرد. اما همگی این دعوت را رد کردند. بیشترین تاریخ پژوهان مدرن این اقدامات را منشأ فتوحات بعدی مسلمانان می‌دانند، که در زمان خلافت راشدین رخ داد.[۳۹۲] گسترش خلافت خلافت راشدین و فتح ایران مقالهٔ اصلی: خلافت راشدین و حمله اعراب به ایران پرچم خلافت راشدین خلافت راشدین یا خلافت اولیه[۳۹۳] نخستین حکومت اسلامی تحت نام خلافت است که در روز درگذشت محمد پیامبر اسلام، در دوشنبه ۲۸ صفر سال ۱۱ ه‍. ق[ه. ق ۱] برابر با ۱۰ ژوئن سال ۶۳۲میلادی پدید آمد.[۳۹۴] و تا سال ۴۰ هجری به طول انجامید. فرمانروایان از صحابه محمد و از طایفه قریش[۳۹۵] به ترتیب ابوبکر (حاکم ۶۳۲–۶۳۴)، عمر بن خطاب (حاکم ۶۳۴–۶۴۴)، عثمان بن عفان (حاکم ۶۴۴–۶۵۶) و علی بن ابی‌طالب (حاکم ۶۵۶–۶۶۱) بودند.[۳۹۶] اهل سنت که منزلت دینی ویژه‌ای برای حاکمان این حکومت قائلند حکومتشان را خلافت راشدین[پانویس ۱] به معنای «خلافت هدایت شده» می‌نامند، اما آنان که مشروعیت برخی از این خلفا را قبول ندارند، به‌خصوص شیعیان، از این عنوان استفاده نمی‌کنند.[۳۹۷] حملهٔ اعراب به ایران یا فتح ایران به دست مسلمانان از سال ۶۳۳ میلادی در زمان خلافت ابوبکر شروع شد، در زمان عمر به اوج خود رسید و در زمان عثمان منتهی به سقوط کامل دولت ساسانی در سال ۶۵۱ میلادی (مطابق با سال ۳۰ هجری قمری) و کشته شدن یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانیان، گردید. این حملات همچنین باعث افزودن تمام ایران (به جز تبرستان و گیلان) به قلمرو خلافت راشدین شد. فتح ایران سرآغاز فرایند تدریجی گرویدن ایرانیان به اسلام بود که چندین قرن طول کشید.[۳۹۸][۳۹۹] تاریخ و حمله به ایران مقالهٔ اصلی: حمله اعراب به ایران قلمرو خلافت راشدین در اواخر زندگی ابوبکر. در روزهای پس از پیروزی ابوبکر در جنگ‌های رده، مثنی بن حارث شیبانی یکی از رهبران عرب‌ها که با ساسانیان در عراق به مبارزه می‌پرداخت با ابوبکر در مدینه ملاقات کرد و از وی پشتیبانی طلبید. ابوبکر به او جواب مثبت داد و به کمکش شتافت و خالد بن ولید را برای اولین حملهٔ نظامی اسلامی به خارج شبه جزیرهٔ عربستان فرستاد.[۴۰۰] خالد بن ولید از یمامه در محرم سال ۱۲ه‍.ق به سوی عراق روانه شد.[۴۰۱] نخستین نبرد خالد در مقابل ارتش ساسانی به فرماندهی «هرمز» در نبرد زنجیر بود. مسلمانان در این نبرد پیروز می‌شوند و خالد به المثنی دستور می‌دهند که باقی‌مانده سپاه شکست خورده ساسانی را تعقیب کند.[۴۰۲][۴۰۳] هنگام تعقیب نیروهای کمکی به سپاه ساسانی پیوستند اما دوباره در نبرد ثنی از دست مسلمانان شکست خوردند.[۴۰۲][۴۰۴] ساسانیان با هم‌پیمانان عرب خود از قبیله بنی بکر با سپاه مسلمانان وارد نبرد ولجه شدند. خالد با استفاده از حرکت گازانبری آنان را شکست داد.[۴۰۵] سپاه ساسانی پس از تجدید قوا وارد نبرد الیس با مسلمانان شدند. اما شکست خوردند.[۴۰۶][۴۰۷][۴۰۸] برای استحکام پایه‌های پیروزی، مسلمانان به حیره، پایتخت عراق، رفتند و آنجا را محاصره کردند و مردم آنجا قبول کردند که به مسلمانان جزیه بپردازند.[۴۰۹][۴۱۰] بعد از حیره خالد به استان انبار رفت و آنجا (نبرد انبار) را به تسخیر خود درآورد.[۴۰۸][۴۱۱][۴۱۲] خالد به سوی عین التمر رفت و در آنجا با سپاهی از ایرانیان و متحدان عربشان از طائفه بنی النمر بن قاسط و تغلب مواجه شد و در نبرد عین‌التمر بر آن‌ها پیروز شد.[۴۱۳] از سوی دیگر، ابوبکر چهار سپاه که هرکدامشان ۸٬۰۰۰ رزمنده داشت به سوی شام فرستاد.[۴۱۴] ابوبکر به فرماندهانش فرمان داد مستقل از هم بجنگند ولی اگر شرایط ویژه‌ای پیش‌آمد، همگی از ابوعبیده جراح فرمان برند.[۴۱۵] مسلمانان نبرد اجنادین را شروع کردند، رهبریش هم به دست خالد بن ولید بود که از عراق ره‌سپار شام شده‌بود.[۴۱۶] سپاه راشدین در این نبرد پیروز شد و بخش جنوبی سوریه و فلسطین به قلمروی راشدین اضافه گشت.[۴۱۷] ارتش راشدین پس از این نبرد دوباره پخش شدند و مشغول انجام مأموریت‌هایی بودند که ابوبکر به آن‌ها داده بود. خالد نیز با ابوعبیده به سوی دمشق رفت و آنجا را محاصره کرد.[۴۱۸] ابوبکر در ۶۳۴ میلادی درگذشت.[۴۱۹] ابوبکر دو سال و سه ماه و بیست روز خلیفه مسلمانان بود.[۴۲۰] حکومت خلیفه عمر در اوج آن در ۶۴۴ م. پس از مرگ ابوبکر، عمر به خلافت رسید. [۴۱۹]در دوران حکومت عمر قلمرو اسلامی به شکل بی‌سابقه‌ای گسترش یافت و همه سرزمین‌های تحت حکومت ساسانیان و دو سوم امپراتوری روم شرقی را دربر گرفت.[۴۲۱] در زمان عمر اعراب، ساسانیان را در سه نبرد تیسفون، نبرد قادسیه[۴۲۲][۴۲۳][۴۲۴][۴۲۵][۴۲۶][۴۲۷][۴۲۸] و نبرد نهاوند[۴۲۹][۴۳۰] شکست دادند. پیروزی یکجانبه به سود سپاه عمر بود و بعد از این ایرانیان مقاومت منسجم و جدی انجام ندادند و تقریباً همهٔ قلمروی ساسانی به دست مسلمانان افتاد.[۴۳۱] عمر بن خطاب توسط پیروز نهاوندی در روز چهارشنبه ۲ نوامبر ۶۴۴ میلادی قدیم (مطابق ۱۵ آبان ۲۳ خورشیدی) با ۳ یا ۶ ضربه با خنجر ۲ سر کشت.[۴۳۲] قلمرو خلافت راشدین هنگام خلافت عثمان عمر با جراحتی که دیده بود، در بستر مرگ قرار گرفت اما تمایلی به انتخاب جانشین پس از خود نداشت.[۴۳۳] وی شورایی را برای انتخاب خلیفه بعدی تعیین کرد.[۴۳۴] پس از گفتمان بین کاندیدها زیر نظر عبدالرحمان بن عوف، علی و عثمان دو نامزد نهایی شدند. عبدالرحمن سه شرط عمل به قرآن، سنت محمد، و روش خلفای پیشین را به علی عرضه کرد که علی تنها دو شرط اول را پذیرفت؛ در حالی که عثمان هر سه شرط را قبول کرد. بنا بر روایت شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، علی در این هنگام به برتری خود در امر خلافت تأکید کرد.[۴۳۵][۴۳۶][۴۳۷] عبدالرحمن از مردم هم نظرسنجی‌هایی کرد که بیشتر مردم و ازجمله سران قبیله‌های قریش، به‌خصوص قبیلهٔ بنی‌امیه و بنی‌مخزوم از عثمان حمایت کردند. بدین ترتیب عبدالرحمان عثمان را خلیفه اعلام کرد.[۴۳۸][۴۳۹] هنوز خبر درگذشت عمر پخش نشده بود که سرزمین‌های تحت تصرف مسلمانان شروع به سرپیچی از قراردادهایی که با مسلمانان بسته بودند کردند. به همین دلیل عثمان سریع سپاهش را به سوی آن‌ها فرستاد. بعضی از سرزمین‌های ایران در این زمان جدا شده بود که عثمان به فرماندارهای کوفه ولید بن عقبه و بصره عبدالله بن عامر فرمان به تصرف دوباره آن‌ها داد.[۴۴۰] همچنین عثمان به معاویه اجازهٔ برپایی ناوگان دریایی داد، با وجود اینکه عمر به معاویه اجازه چنین کاری نداده بود. معاویه با ساختن این ناوگان، قبرس را تصرف کرد همچنین به نبرد دکل با امپراتوری روم شرقی پرداخت،[۴۴۱] دوران عثمان شاهد چند جنگ با امپراتوری بیزانس در شام و آناتولی به اضافه نبردهایی در قفقاز آذربایجان و ارمنستان بعد از سرپیچی آنان از حکومت مسلمانان بود. از مشرق نبردها به رود سند، کابل و فرغانه رسید.[۴۴۲] از طرف دیگر، محمد قبَّانی، یکی از کارهای عثمان را جمع قرآن در یک نسخه کامل می‌نویسد.[۴۴۳] نیمهٔ اول خلافت عثمان به خوبی پیش رفت، در این مدت دولت نیز پایدار بود ولی با شروع سال ۳۱ هـ آشوب‌ها و تحرکات گروهای مخالف شروع به نمایان شدن و شدت گرفتن کرد که تا پایان دوره‌اش و دورهٔ خلفای راشدین ادامه یافت.[۴۴۴][۴۴۵] در نهایت، در سال ۳۴ هـ مردم در برخی از شهرها و مناطق مسلمان علیه عثمان شوریدند و با کاروان حجی به مدینه آمدند تا بدین وسیله شورش ضد عثمان آغاز شود.[۴۴۶][۴۴۷] شورشیان خانهٔ عثمان را محاصره کردند،[۴۴۶] عثمان چند روز در خانه‌اش محاصره بود و تعدادی از صحابه مشغول حفاظت از عثمان بوند. سرانجام انقلاب گران به خانهٔ او حمله کردند و در خانه را آتش زند،[۴۴۸] سپس با شمشیر عثمان را در حالی که ۸۲ سال داشت و از خلافتش ۱۲ سال می‌گذشت به قتل رساندند.[۴۴۹]   مناطق تحت کنترل خلیفه راشدین (علی ابن ابی‌طالب)   مناطق تحت کنترل معاویه پسر ابی‌سفیان   مناطق تحت کنترل عمرو بن عاص از صفر ۳۸ هجری یا از اواخر سال ۳۹ هجری[۴۵۰] یا اواخر ۳۹ ه. / ۶۶۰ م.[۴۵۱] پس از کشته‌شدن عثمان به دست شورشیان نظرها بر علی، طلحه یا زبیر بود. با قتل عثمان، بنی امیه از مدینه گریختند و کنترل شهر در دست شورشیان عراق و مصر، مهاجرین برجسته و انصار قرار گرفت. آن‌ها از علی برای خلافت دعوت کردند و وی پس از چند روز مخالفت، نهایتاً این منصب را پذیرفت.[۴۵۲][۴۵۳] خلافت علی از همان روزهای نخست با آشوب همراه شد. هنگامی که علی به خلافت رسید، اوضاع حجاز ناآرام بود. از اقدامات مهم علی پس از رسیدن به خلافت، عزل اکثر والیانی بود که قبلاً عثمان آن‌ها را منصوب کرده بود.[۴۵۴] در دوران خلافت علی جنگهای داخلی بین مسلمانان و شورش ایرانیان به راه افتاد. شورش ایرانیان در آخرین سال خلافت علی اتفاق افتاد که توسط سپاهیان ارسالی خلیفه سرکوب شد.[۴۵۵] مایکل مورونی در دانشنامه ایرانیکا آورده‌است: در حالی که در سال‌های ۴۱–۳۵ هجری/۶۱–۶۵۶ میلادی، مسلمانان مشغول جنگهای داخلی بودند، اکثر مناطق ایران از کنترل امپراتوری عرب خارج شد. حتی بازماندگان سلسله ساسانی تلاشهایی برای بازیابی حکومتشان در شهرهای طخارستان و نیشابور انجام دادند. مسلمانان با تکیه بر خراج و مالیات موفق شدند دوباره کنترل مناطق آشوب زده را در دست گرفته و شورشها علیه والیان و افراد تحت حمایت آنان را بخوابانند. هپتالیان شهرهای بادغیس، هرات و پوشنگ همانند اهالی نیشابور از دادن مالیات به حاکمان عرب سر باز زدند. مردم شهر زرنگ هم مقر حکومتی حاکم خود را سرنگون کردند. از طرفی دیگر بدویان عرب نیز به شهرهای سیستان حمله برده و آنجا را تصرف کردند. در سال ۳۶ هجری/۷–۶۵۶ میلادی، فرمانهای علی به اشخاص برجسته محلی مبنی بردادن خراج به ماهویه مرزبان مرو باعث بروز شورشهایی در شرق خراسان علیه حکومت علی گردید و تا مرگ علی ادامه داشت.[۴۵۶] بعد از جنگ صفین، هنگامی که علی مشغول شورشهای خوارج در عراق و فارس بود، مردمان مناطق جبال، فارس و کرمان در سال ۳۹ هجری/۶۵۹ میلادی از دادن مالیات سرباز زده و شروع به شورش کردند که روز به روز شدت می‌یافت و مردم این مناطق مأمورین جمع‌آوری مالیات را از شهرهای خود بیرون راندند. زیاد بن ابیه برای سرکوب شورشها فرستاده شد و توانست شورش مردم اصطخر را سرکوب کرده و فارس و کرمان را آرام کند. علی همچنین نیرویی کمکی به نیشابور فرستاد تا شورش آنجا را نیز آرام کند.[۴۵۶] به نوشته کرون، پیروز سوم فرزند یزدگرد سوم موفق شد به عنوان شاه ایران در محلی که منابع چینی آن را جی لینگ نامیده‌اند مستقر شود که جی لینگ احتمالاً زرنج یا زرنگ در سیستان بوده‌است. به تلاش پیروز در منابع اسلامی در هنگامی که از شورش زرنج، بلخ، بوشنج، و خراسان در هنگام جنگ‌های داخلی مسلمانان در زمان خلافت علی نوشته‌اند، اشاره شده‌است. در این منابع، ذکری از نام پیروز سوم نشده‌است، اما نوشته‌اند که هنگامی که خٌلید بن کعث، فرماندار جدید منصوب شده توسط علی برای خراسان، به نیشابور رسید. شنید که فرمانداران خراسانی شاه ساسانی (عمال الکسری) از کابل به خراسان آمده‌اند و خراسان شورش نموده‌است.[۴۵۷] کرون، می‌نویسد که در سال ۳۰ هجری/ ۶۵۰ یا ۳۱ هجری قمری/ ۶۵۱ میلادی (دوران خلافت عثمان) عبدلله ابن عامر، فرماندار بصره پس از فتح شهر جور عازم استخر شد تا این شهر را دوباره فتح کند. او قصد کرد تا به عنوان تنبیه، جان تمام ساکنان شهر را بستانند. او به قولی چهل هزار نفر و بقولی دیگر یکصد هزار نفر و به عبارتی بسیاری را کشت. او بیشتر اشراف و اسواران نجیب‌زاده را نیز نابود نمود. تمام اینها مانع نشد که مردم استخر دوباره در زمان خلافت علی قیام نکنند.[۴۵۸] تورج دریایی آورده‌است که پس از به خلافت رسیدن علی، او عبدالله بن عباس را به حکومت عراق فرستاد. مردم استخر بار دیگر شورش کردند و نیروهای ابن‌عباس بعد از خونریزی زیاد شورش را فرونشاند.[۴۵۹] در حالی که در سال‌های ۴۱–۳۵ هجری، مسلمانان مشغول جنگ‌های داخلی بودند، اکثر مناطق ایران از کنترل خلافت اسلامی خارج شد اما مسلمانان کنترل مناطق آشوب‌زده را در دست گرفتند.[۴۶۰] در اواخر سال ۳۹ هجری، معاویه سپاهیان علی را در مصر شکست داد و عمرو عاص را حاکم آنجا نمود. در همین زمان، علی کنترل حجاز را نیز از دست داد.[۴۶۱] در سال ۴۰ هجری علی حتی کنترلی بر شهرهای مکه و مدینه نیز نداشت. علی عملاً به شهر کوفه محدود شده بود و اقدامی در برابر لشکرکشی‌های معاویه، به قلب عراق، یمن و عربستان نکرد.[۴۶۲] سرانجام تعدادی از خوارج تصمیم به قتل علی، معاویه و عمرو عاص به صورت هم‌زمان گرفتند تا به عقیدهٔ خود اسلام را از دست این سه تن که مسئول جنگ‌های داخلی بودند، خلاص کنند[۴۶۳] که تنها موفق به کشتن علی شدند.[۴۶۴] روز مرگ علی هم در منابع از ۱۱ تا ۲۱ رمضان گزارش شده‌است و مدت تحمل زخم شمشیر را دو یا سه روز دانسته‌اند.[۴۶۵] علی خود شخصاً جانشینی برای خودش تعیین نکرده بود.[۴۱۹] بعد از مرگ علی، عبیدالله بن عباس مردم را به بیعت با حسن فرا خواند و بیعت با حسن انجام شد که بدین ترتیب حسن می‌توانست روی ۴۰۰۰۰ مرد جنگی که از دوران پدرش به وی وفادار بودند حساب کند.[۴۱۹] معاویه چه از طریق مکاتبه و چه از طریق سخنرانی، خلافت حسن را به رسمیت نمی‌شناخت و شروع به فراخوانی نیروهای جنگی از شام و فلسطین و شرق اردن نمود.[۴۱۹] وقتی میل به جنگیدن معاویه (با پیش روی لشکریانش تا موصل و احتمالاً در عین حال مذاکره بر سر صلح با حسن) بر همه آشکار گردید، حسن ۱۲۰۰۰ مرد جنگی را به فرماندهی عبیدالله بن عباس برای مقابله با معاویه فرستاد. ویلفرد مادلونگ، لئورا وچا ولیری و برخی دیگر از تاریخ پژوهان معتقدند، حسن به دنبال جنگ نبود.[۴۱۹][۴۶۶] دو یا سه ماه پس از خلافت، حسن با سپاهی به ساباط مدائن رسید. در آنجا شورشی در میان لشکرش علیه وی رخ داد. سپس، یکی از خوارج در حالی که فریاد می‌کشید که تو همانند پدرت علی کافر شده‌ای، با خنجری ران حسن را زخمی‌کرد.[۴۱۹] بعد از آن اخبار حمله به حسن به‌طور عامدانه از سوی معاویه منتشر شد، لشکریان حسن هزیمت شدند. معاویه تا اخنونیه پیش روی نمود و در آنجا با لشکریان عبیدالله بن عباس روبرو شد.[۴۱۹] معاویه در اخنونیه توقف کرد و با حسن مذاکره نمود. سپس به عبیدالله بن عباس، فرمانده سپاه حسن، گفت که حسن تقاضای صلح از وی نموده‌است. وی، عبیدالله را با وعده یک میلیون درهم پاداش از حسن جدا کرد. این شکست باعث بروز اختلاف در سران سپاه حسن گردید. ۸۰۰۰ تن صلح را پذیرفتند.[۴۱۹] به دنبال جدایی عبیدالله بن عبّاس از سپاه حسن، قیس بن سعد، فرماندهی سپاه را بر عهده گرفت و با ۴۰۰۰ تن جلوی سپاه شام ایستاد.[۴۶۷] نهایتاً، صلح حسن و معاویه از جنگ بین عراقیان و شامیان جلوگیری کرد و طی آن خلافت به شروطی از حسن به معاویه منتقل گردید. این واقعه در ۱۱ ربیع‌الثانی ۴۱ هجری/ اوت ۶۶۱ میلادی پس از ۷ ماه از حکومت حسن بود.[۴۶۸] بعد از متارکه جنگ، لشکر معاویه به کوفه آمد و معاویه در سخنرانی اش تمامی عهده‌های نهاده شده را (که تنها به منظور خاموش کردن مقطعی جنگ و راضی کردن مخالفان بود) انکار کرد.[۴۶۹] بعد از درگذشت حسن در ۴۹ هـ برابر با سال ۶۷۰م، معاویه در سال ۵۰ هجری بر خلاف قرارداد یزید را ولی‌عهد خود کرد و اهالی شام را مجبور به بیعت با یزید کرد[۴۷۰] همچنین معاویه در این هنگام هزار اسب‌سوار را به بهانهٔ حج به مکه فرستاد سپس آن‌ها وارد مدینه شدند، مردم را تحت فشار شمشیرها ناگزیر به بیعت با یزید کردند. ۱۰ سال پس از ولی‌عهدی یزید، معاویه ۶۰ هـ (ماه آوریل ۶۸۰م) می‌میرد و یزید خلیفه می‌شود.[۴۷۱] بدین ترتیب خلافت اولیه به پایان رسید و دولت اسلامی دوم، خلافت اموی آغاز شد که نظام حکومتی از شورا و ساده‌زیستی حاکمان (نسبت به پادشاهی‌های معاصر) به نظام وراثتی و شبیه به پادشاهی تبدیل شد که خلافت‌های اسلامی بعد از امویه نیز شیوهٔ امویه را در پیش گرفتند.[۴۷۲] خلافت اموی مقالهٔ اصلی: خلافت اموی قلمرو خلافت اموی در اوج خود پرچم خلافت اموی(سفید کامل و بدون طرح و نقش) خلافت اموی یا خلافت بنی امیه دومین خلافت اصلی از مجموع چهار خلافت بنیان نهاده شده بعد از درگذشت محمد بود. خلفای اموی همگی از خاندان بنی امیه (فرزندان امیه) بودند. عثمان بن عفان سومین خلیفه از خلفای راشدین نیز از بنی امیه بود. معاویه بن ابوسفیان (که برای مدتی طولانی در زمان خلفای راشدین فرماندار شام بود) پس از پایان فتنه اول (۶۶۱ میلادی) به عنوان بنیانگذار سلسله امویان، برای نخستین بار در تاریخ اسلام، انتخاب خلیفه را موروثی نمود. در تاریخ اسلام بعد از مرگ معاویه، فتنه دوم آغاز شد و به مدت ۱۲ سال بین مسلمانان بر سر تعیین خلیفه نزاع، کشمکش و درگیری بود. مروان اول (مروان بن حکم) از شاخه‌ای دیگر از قبیله بنی امیه، پس از خلافت معاویه دوم، نهایتاً قدرت بنی امیه را تثبیت کرد و عبدالملک مروان (خلیفه بعد از مروان) نیز با کشتن عبداله بن زبیر در (محاصره مکه در سال ۶۹۲) به فتنه دوم پایان داد. بنی امیه فتوحات مسلمانان را ادامه دادند و فرارود، سند، مغرب عربی و اندلس (شبه‌جزیره ایبری) را به خلافت مسلمین افزودند. سرزمین شام (سوریه و اردن امروزی) مرکز اصلی خلافت امویان و شهر دمشق پایتخت امویان بود. خلافت بنی امیه در سال ۷۵۰ میلادی توسط ابومسلم خراسانی سرنگون گردید. پس از واژگونی خلافت اموی، بازماندگان خلافت اموی در کوردوبا (قرطبه) در آغاز امارت قرطبه و بعدها خلافت قرطبه را بنیان نهادند. در دوره این خلافت (قرطبه)، سرزمین قرطبه به یک مرکز علمی، فلسفی و پزشکی در جهان تبدیل گشت. سرزمین‌های تحت حکومت بنی امیه حدود ۶۹ میلیون نفر جمعیت را در خود جای داده بودند که حدود ۳۰ درصد جمعیت جهان در آن دوران محسوب می‌شد.[۴۷۳] پس از کشته شدن علی در مسجد کوفه و صلح حسن و معاویه، خلافت معاویه بن ابوسفیان آغاز می‌گردد.[۴۷۴] به نوشته عبدالحسین زرین کوب، حکومت امویان را چیزی به جز ارتجاع و بازگشت به فرهنگ عرب پیش از اسلام نمی‌توان نامید؛ زیرا به جز دورهٔ کوتاه مدت خلافت عمر بن عبدالعزیز تمامی خلفای این سلسله خشونت و تنفر نسبت به موالی و غیر عربان را پیشه خویش کرده بودند[۴۷۵] امویان را اعتقاد بر این بود که فقط کسی که خون خالص عربی در رگ و ریشه‌اش باشد سزاوار فرمانروایی خلق است و سایر نژادها برای خدمت به اعراب و انجام کارهای پست آفریده شده‌اند.[۴۷۶] امویان تلاش کردند تا زبان عربی را بر مردم زیر فرمانشان تحمیل کنند. به عنوان مثال حجاج ابن یوسف که از استفاده از زبان فارسی در دیوان‌های اداری راضی نبود، دستور داد تا این زبان با عربی جایگزین شود، اتفاقی که معمولاً به راحتی انجام نمی‌پذیرفت و در بیشتر مواقع با خشونت روی می‌داد.[۴۷۷] گزارش خشونت‌های اعمال شده توسط امویان علیه فرهنگ ایرانی، در نوشته‌های متفکرانی مانند ابوریحان بیرونی و ابو الفرج اصفهانی[۴۷۸] بازتاب پیدا کرده‌اند. بیرونی در گزارش فراموش شدن زبان خوارزمی از این می‌گوید که سپاه عرب همه کسانی که می‌توانستند به خوارزمی صحبت کنند را کشتند، تا تنها کسانی که خواندن و نوشتن بلد نبودند، باقی ماندند.[۴۷۹] اعراب دوران بنی امیه، در حفظ نژاد خود می‌کوشیدند و به غیر عرب و موالی، زن نمی‌دادند. حتی شدت تعصب امویان به حدی بود که به نوشته مسعودی، امویان خلافت را بر پسر کنیز (غیر عرب) حرام می‌دانستند. زیرا مایل نبودند کنیز زادگان، عهده‌دار خلافت شود. خواری و خفت موالی در عصر امویان تا آنجا بود که به گزارش مطهر بن مقدسی، حاکمی چون حجاج نیز، نتوانست سعید بن جبیر را که از برجستگان تابعین بود، به مسند قضاوت بنشاند، چرا که مردم کوفه بانگ برآوردند که جز عرب کسی برای قضا شایسته نیست. گرفتن جزیه از نو مسلمانان، فرستادن موالی به میدان‌های جنگ بدون پرداخت حقوق و مسائلی همانند این، از جمله رفتارهای تحقیرآمیز امویان با موالی بود.[۴۸۰] این سیاست‌های خشونت‌آمیز در قبال ایرانیان تا زمان پیش از ظهور بنی‌عباس در منابع تاریخی بسیار دیده می‌شود. به عنوان مثال فرستاده خلیفه در اصفهان تک‌تک موالیانی را که موفق به پرداخت مالیات خود نشده بودند را سر برید. یا مثلاً منابع تاریخی مانند الکامل نوشته ابن اثیر گزارش داده‌اند که سعد ابن عاس در سال ۶۵۱ (در جریان فتح گرگان توسط مسلمانان در دوره خلفای راشدین) تمام مردم شهر تمیشه را کشت، به جز یک نفر.[۴۸۱][۴۸۲] بار تسلط عرب کم‌کم بر ایرانیان سنگین‌تر می‌شد و منظور دینی عرب با اغراض شخصی و حکومت قوم غالب بر مغلوب و تحقیر مردم غیر عرب و استفاده از نتیجه زحمت تابعان تبدیل می‌گشت.[۴۸۳] در پاسخ به دیدگاه نژادپرستانهٔ بنی‌امیه، جریان ادبی-اجتماعی به نام شعوبیه در میان تحصیل‌کردگان و ادیبان ایرانی پدیدار شد. این گروه که نام خود را از آیهٔ قرآن اخذ کرده بودند، ملاک برتری را تقوا و نه نژاد می‌دانستند و خواهان برقراری تساوی وعده داده شده در اسلام بودند و از همین‌رو به «اهل تسویه» نیز معروف گشتند. اما با گذشت زمان، اینها نیز ضمن تفکیک عرب و اسلام، متقابلاً در اشعار خود به تحقیر عرب و تفاخر به نژاد و گذشته باستانی روی آورده، به «اهل تفضیل» مبدل گشتند و نهضتی فرهنگی علیه سلطه و سیادت عرب برپا کردند.[۴۸۴] معماری امویان بیشتر وقت‌ها از ساختمان های موجود دوباره استفاده می‌کردند. [۴۸۵] اما در مواردی که بنای جدیدی ایجاد می‌شد امویان تکنیک و سبک معماری شاهنشاهی ساسانی و امپراطوری بیزانس را در پیش می‌گرفتند. [۴۸۶] مسجد اموی دمشق از نمونه های معماری اموی مسجد الاقصی از نمونه های معماری اموی خلافت عباسی مقالهٔ اصلی: خلافت عباسی بیشترین گستره خلافت عباسی پرچم خلافت عباسی[۴۸۷] خلافت عباسی یا عباسیان سومین خلافت اسلامی بود که پس از ظهور پیامبر اسلام به قدرت رسید. این خلافت توسط نوادگان عموی پیامبر اسلام، عباس بن عبدالمطلب، بنیان نهاده شد که به همین دلیل به خلافت عباسی شهرت یافت. عباسیان که خلافت اموی را برانداخته بودند، در بیشتر دوران خود در بغداد حکومت کردند. خلافت عباسی در پی جنبش سیاه‌جامگان به رهبری ابومسلم خراسانی تأسیس شد.[۴۸۸] عباسیان به مردمان غیر عرب فرصت کاملی دادند که در دستگاه جدید خدمت کرده و ارزش خود را ثابت کنند؛ و ایرانیان از این مسئله بیشترین استفاده را به عمل آوردند. به گفته وداد القاضی: «آنها [دبیران] اغلب ایرانی تبار بودند و باور بر این بود که کارگزاران اجتماعی قابلی بودند؛ ولی بیشتر از هر چیز آن‌ها چهره‌های دولتی قدرتمندی بودند که از جایگاه محکمی برخوردار بودند. آن‌ها مسئولیت‌های بزرگ اداری، مالی و نظامی را بر عهده می‌گرفتند.»[۴۸۹][۴۹۰] عباسیان، ابتدا کوفه را مرکز قدرت خود قرار دادند، اما در زمان منصور آن را به بغداد، در نزدیکی تیسفون پایتخت باستانی شاهنشاهی ایران، منتقل نمودند. در دوران عباسی دیوان‌سالاران ایرانی نظیر خانواده برمکی قدرت را امپراتوری اسلامی به دست گرفتند که همین مسئله باعث شد تا نقش مسلمانان غیرعرب در امت اسلامی افزایش پیدا کند. در این دوره طبقه حاکم سنت‌های ایرانی را پذیرفتند، به پشتیبانان هنر و دانش تبدیل گردیدند[۴۹۱] عباسیان اندلس را در سال ۷۵۶، مراکش را در ۷۸۸، آفریقیه را در ۸۰۰ و مصر را در ۹۶۹ از دست دادند و سلسله‌های اسلامی دیگری در این مناطق روی کار آمدند. قدرت سیاسی خلفای عباسی در نهایت با ظهور آل بویه و فتح بغداد توسط آنان عملاً از بین رفت. از این زمان به بعد، خلیفه به رهبر ظاهری جهان اسلام تبدیل شد؛ هرچند آنان توانستند تا حد زیادی عراق را تحت کنترل خود نگاه دارند. دوران خلفای عباسی و دوران طلایی اسلام با حمله مغول‌ها و سقوط بغداد در ۱۲۵۸، در زمان حمله هلاکو خان، به پایان رسید. گرچه یکی از شاخه‌های این سلسله سه سال بعد در قاهره مجدداً خلافت را بر پا نمود؛ هرچند در این زمان نیز قدرت سیاسی در اختیار امرای مملوک بود. شاخه قاهره خلفای عباسی تا فتح مصر توسط عثمانیان در ۱۵۱۷ به ادعای رهبری جهان اسلام ادامه داد.[۴۹۲] تاریخ در سال 750 میلادی در پی جنبش سیاه جامگان، خلافت اموی به دست ابومسلم خراسانی فروپاشید و خلافت عباسی جایگزین آن شد. [۴۹۳] اولین خلیفه عباسی سفاح بود. [۴۹۴] منصور دومین خلیفه عباسی از بیم افزایش قدرت ابومسلم، او را به قتل رساند. تاریخ کشتن او را در ۱۳۳ خورشیدی [۴۹۵] برابر با ۷۵۵ میلادی[۴۹۶]) نوشته‌اند. سن او را در هنگام مرگ ۳۷ سال نوشته‌اند.[۴۹۷][۴۹۵] هارونُ الرَّشید (حک. ۱۷۰–۱۹۳ ه‍.ق/۷۸۶–۸۰۹ م) هنگامی که خلافت رسید، توانست با یاری وزیران بَرمَکی، این دولت را به اوج قدرت خود برساند و جلوهٔ سلطنت عباسی را تثبیت کند. در عصر هارون، خاندان برمکی به‌مدت تقریباً دو دهه زمام دیوان را دست داشتند. [۴۹۸] در زمان هارون‌الرشید آبادانی اوج گرفت، تمدن اسلامی به برتری رسید و پیشرفت‌ها در علوم و ادبیات بالا رفت. عصر هارون‌الرشید را بالاترین مرتبهٔ شکوفایی سیاسی اسلامی و گسترده‌ترین پیشرفت‌ها در شهرسازی، ادب و علم در سده‌های میانهٔ اسلامی می‌دانند.[۴۹۴] تمام مشاغل مهم دولتی در دست اطرافیان یحیی بود و همیشه بیست و پنج نفر از برمکیان مهمترین مشاغل لشکری و کشوری را بعهده داشتند. شاهان دیگر کشورها برای آن‌ها هدایایی می‌فرستادند و احترامی که برای آن‌ها قایل بودند برای خلیفه معمول نمی‌داشتند و این موجب تحقیر هارون می‌گردید. قدرت و ثروت افسانه‌ای برمکیان خود مزید علتی بر نابودی و سقوط آنان شد چرا که قدرت و ثروت بی حد برامکه رشک خلیفه و دیگر عناصر صاحب نفوذ و مخالفان و دشمنان آنان را برانگیخت و باعث شد دشمنانشان با بد گویی از ایشان و بدگمان کردن خلیفه نسبت به ایشان آنان را از عرصه کنار بزنند. مخالفان برامکه اندک اندک در دربار خلیفه قدرت و نفوذی به دست آوردند و توانستند از نفوذ خود در بدگمان کردن خلیفه نسبت به آن‌ها استفاده کنند. اقتدار برمکیان در واقع نمایش قدرت و نفوذ عنصر ایرانی در دستگاه خلافت عباسی بود و این چیزی نبود که اعراب و شخص خلیفه آن را برتابند. سرانجام هارون در بازگشت از سفر حج جعفر را به کام مرگ فرستاد و سر از تن او جدا کرد. همان شب خانه‌های برامکه و یاران و دست پروردگانشان را نیز محاصره و جز محمد بن خالد همه برامکه را دستگیر و اموالشان را مصادره کرد و بسیاری از آن‌ها را کشت و بسیاری دیگر را به طمع گنجینه‌های برامکه به زیر شکنجه گرفت. بعد از سقوط برامکه ضعف و فساد دولت عباسیان را دربر گرفت و هارون از این اقدام خود ابراز تأسف کرد. بعدها مأمون به بقایای برامکه توجه کرد ولی آن‌ها دیگر حشمت و قدرت قبلی خود را بازنیافتند.[۴۹۹][۵۰۰][۵۰۱] پس از مرگ هارون در توس، صحنه برای رقابت میان پسرانش، امین در بغداد و مأمون در مرو ایجاد شد. [۵۰۲] در نهایت و پس از پنج سال اختلاف بین دو برادر، با قتل امین، مأمون عهده‌دار خلافت بر کل خلافت عباسی شد.[۵۰۳] در سال ۱۹۹ق/ ۸۱۳م پایان گرفت و وحدت امپراتوری زیر سلطهٔ مأمون قرار گرفت. اما مأمون پس از قتل امین، سیاست ایرانی گرایی را رها کرد. پایتختش را از مرو به بغداد در سال ۲۰۴ق برد. اما نفوذ ایرانی در ارتش، دولت و سبک زندگی کمرنگ نشد.[۴۹۴] نگاره ای تاریخی از محاصره بغداد توسط مغولان خلافت عباسی در نهایت به دست هلاکو خان مغول [۵۰۴] با تشویق خواجه نصیرالدین طوسی[۵۰۵] از بین رفت. استقلال ایران گستره حکومت طاهریان طاهر بن حسین در پیروزی مأمون بر امین نقش برجسته ای داشت.[۵۰۶] بنابراین به علت تمایل مأمون برای واگذاری خراسان به طاهر ذوالیمینین و همچنین تلاش بی‌وقفهٔ طاهر و اطرافیانش، به خصوص وزیر مأمون، احمد بن ابی‌خالد احول، حکومت خراسان بزرگ و ایالات شرقی در سال ۸۲۱ میلادی به طاهر واگذار شد.[۵۰۷][۵۰۸][۵۰۹][۵۱۰][۵۱۱][۵۱۲][۵۱۳][۵۱۴][۵۱۵][۵۱۶][۵۱۷][۵۱۸][۵۱۹] مسئلهٔ خوارج و عدم کامیابی کامل طاهر در کنترل و سرکوب تحرکات آنان یا امری دیگر، موجب ایجاد تنش میان او و مأمون گردید.[۵۲۰][۵۲۱][۵۲۲][۵۲۳] طاهر که منتظر فرصتی مناسب برای اعلام استقلال بود، تنش موجود را دستاویزی قرار داد و یک سال و شش ماه پس از حکومت خود بر خراسان، در سال ۸۲۲ میلادی با حذف نام خلیفه از خطبهٔ نماز جمعه، استقلال حکومت خود را اعلام کرد.[۵۲۴][۵۲۵][۵۲۶][۵۲۷][۵۲۸][۵۲۹][۵۳۰][۵۳۱][۵۳۲][۵۳۳][۵۳۴][۵۳۵] از دیگر علائم اعلام استقلال نیز، حذف نام خلیفه از سکه‌هایی که ذوالیمینین نیز بر روی آنان ضرب گشته بود (۸۲۱ میلادی)، در دورهٔ طاهر می‌دانند.[۵۳۶][۵۳۷][۵۳۸][۵۳۹][۵۴۰][۵۴۱] همچنین طاهر پس از اعلام استقلال، به نام یکی از علویان که قاسم بن علی نام داشت، خطبه خواند تا بدین ترتیب، رویگردانی خود از بنی‌عباس و گرایش به علویان را به نمایش بگذارد.[۵۴۲] گرچه منابع معتقدند که این اقدام نوعی اقدام سیاسی بود. [۵۴۳] از دیگر علائم اعلام استقلال را، حذف نام خلیفه از سکه‌های دورهٔ طاهر که ذوالیمینین بر روی آن‌ها ضرب گشته بود (۸۲۱ م)، می‌دانند.[۵۴۴] فهرست خلیفه‌ها مقالهٔ اصلی: فهرست خلفای عباسی ‎عباسیان (۱۲۵۸→ ۷۵۰) مدیریت، علم و فرهنگ کاسه ای سفالی با نوشته ای به خط کوفی موزه بروکلین دوران سلطنت هارون الرشید و جانشینان او ، عصر پیشرفت فکری بزرگی را رقم زد. در بیشتر موارد ، نتیجه آن نیرویی بود که رژیم اموی را تضعیف کرده بودند، که بر ادعای برتری فرهنگ عرب بر غیر عرب به عنوان بخشی از ادعای برتری خود، و استقبال عباسیان از حمایت مسلمانان غیر عرب متکی بودند. به‌طور کامل ثابت شده است که خلفای عباسی مدیریت خود را بر اساس حکومت ساسانیان الگو قرار داده اند.[۵۴۵] از پسر هارون الرشید، مأمون، نقل شده است که می گوید: فارس ها هزار سال فرمانروایی کردند و حتی یک روز هم به ما اعراب نیاز نداشتند. ما یکی دو قرن است که بر آنها حکومت می کنیم و نمی توانیم بدون آنها یک ساعت کار کنیم.[۵۴۶] با انتقال قدرت از بنی امیه به عباسیان ، سبک معماری نیز تغییر کرد. سبک‌های مسیحی به سبکی بیشتر مبتنی بر شاهنشاهی ساسانی تبدیل شد و از آجرهای گلی و آجرهای خشتی پخته شده و فن گچ‌بری استفاده کرد. [۵۴۷] یکی دیگر از پیشرفت های مهم ایجاد یا توسعه وسیع شهرها به عنوان پایتخت خلافت بود، با ایجاد بغداد در ۷۶۲ میلادی، که به عنوان یک شهر محصور با چهار دروازه ، و یک مسجد و کاخ برنامه ریزی شده بود. در مرکز. المنصور که بغداد را ایجاد کرد، شهر رقه را نیز در امتداد فرات پایه گذاری کرد . سرانجام ، در سال ۸۳۶ ، المعتصم پایتخت را به شهر جدیدی که در امتداد دجله ایجاد کرده بود، منتقل کرد، سامرا. این شهر ۶۰ سال باقی ماند .[۵۴۷] شهر اولیه بغداد و توسعه آن از ۷۶۷ میلادی تا ۹۱۲ میلادی دیری نپایید که فرهنگ ایرانی خود را در تحسین زیبایی و شکوه در هنرهایی همچون شعر، نقاشی، معماری و هنرهای تزئینی نشان داد. مکاتب جدید هنری شروع به توسعه کردند. مساجد و قصرها، نقاشی و خطاطی، سرامیک، فلز کاری و بافندگی، همه و همه به حد اعلا رسیدند.[۵۴۸] یک طراحی از کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی. در این نمایه، شماری از گام‌های ماه به تصویر کشیده شده‌است.[۵۴۹] از جمله شخصیت‌های درخشان ایرانی در دنیای علم می‌توان به مواردی اشاره نمود. ابن مقفع، که دربارهٔ او گفته می‌شود از به وجود آورندگان نثر عربی است؛ ابو حنیفه، بنیان‌گذار مکتب حنفی؛ خوارزمی، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس، جغرافی دان، و کاشف جبر، که آثار وی این علم را به اروپاییان شناساند؛ رازی، پزشک مشهور ایرانی؛ بدیع‌الزمان همدانی، ادیب و مبدع سبک مقامه؛ ابوریحان بیرونی، برجسته‌ترین بحرالعلوم دنیای اسلام؛ ابن سینا، تأثیرگذارترین فیلسوف اسلام و نابغه جامع؛ ابوحامد محمد غزالی متخصص الهیات؛ زمخشری و شهرستانی. علاوه بر این جغرافی دانانی همچون ابن خردادبه، اصطخری، ابن فقیه همدانی، تاریخ نگارانی همچون احمدبن یحیی بلاذری، طبری، (که او را هرودوت تاریخ اسلامی می‌نامند)، ابن مسکویه، علامه‌هایی همچون ابن قتیبه دینوری، ابوحنیفه دینوری، و ابوزید بلخی، دانشمندانی همچون ابومعشر بلخی و موسیقی دانانی همچون ابراهیم موصلی و پسرش اسحاق موصلی نیز قابل ذکراند.[۵۵۰] صفحه‌ای از کتاب جبر خوارزمی میان‌دوره ایرانی مقالهٔ اصلی: میان‌دوره ایرانی وضعیت سیاسی قرن چهارم هجری نقشه آسیا در حدود سال ۹۰۰ میلادی/۲۸۷ هجری قمری در قرن چهارم هجری اکثر مناطق ایران زمین به دین اسلام درآمده‌بودند؛ ولی در طبرستان و گیلان وضع متفاوت بود. مردم این نواحی هنوز به دیانت زرتشتی وفادار بودند.[نیازمند منبع] چون تا آن زمان حاکمان مسلمان نتوانسته بودند بر این مناطق چیره شوند، نوعی آزادی دینی و سیاسی در منطقه حاکم بود. بخشی از مردم تحت تأثیر علویان زیدی، که از دست خلفا به منطقه می‌گریختند، به مذهب تشیع گرویدند[۵۵۱] و تا قرون چهارم و پنجم هجری هنوز نیمی از مردم زرتشتی بودند و نیمی دیگر شیعه شده‌بودند.[۵۵۲] در اواسط قرن سوم هجری خلافت عباسی با جنبش‌های استقلال‌طلبانه‌ای مواجه شد که ضعف سیاسی او را در پی داشت. این جنبش‌ها در میان ایرانیان، که از پیش منتظر فرصتی برای شورش بودند، با ظهور دولت‌های سامانیان، صفاریان و زیاریان، به اوج رسید. همچنین اوایل قرن چهارم هجری در شمال ایران جنبش‌های گوناگونی علیه خلیفه آغاز شد که اسفار بن شیرویه، ماکان کاکی، مرداویج و آل بویه از این دسته‌اند.[۵۵۳] البته مقام خلیفه در سرزمین‌های سنی مذهب هنوز قداست و احترام گذشتهٔ خود را حفظ کرده‌بود و دولت‌ها مجبور به پذیرش خلافت بودند تا مقام خود را مشروعیت بخشند.[۵۵۴] بزرگترین دشمنان خلیفه در این زمان علویان شیعه بودند که ادعای خلافت می‌کردند.[۵۵۴] در طبرستان و دیلم زیدیان طرفداران بسیاری یافتند ولی پس از دو یا سه نسل علویان طبرستان و گیلان از شعارهای عدالت‌طلبانهٔ نخستین خود عدول کرده و به کنار رانده شدند. این اوضاع زمینه را برای قیام اشرافی که نسب خود را به ساسانیان می‌رساندند، فراهم نمود و در این منطقه نیاز به حکومتی بود که دو قشر شیعیان و زرتشتیان را اقناع کند. مرداویج در این هنگام با ماهیتی دینی (مخالفت با مذهب خلیفه) و سیاسی (بازگشت به جامعه ایران باستان) قیام کرد. وی متناسب با پیشرفت کشورگشایی‌هایش تغییر هویت داده و افکار تازه‌ای بروز می‌داد؛ چنانچه ابتدا واکنشی نسبت به اسلام نشان نمی‌داد ولی پس از مدتی جامهٔ سیاه عباسی پوشید و بعدتر علیه عباسیان شورش کرد.[۵۵۲] طاهریان مقالهٔ اصلی: طاهریان طاهریان (۸۲۱ تا ۸۷۳ میلادی) نخستین حکومت ایرانی‌تبار و مستقل ایران بعد از حملهٔ اعراب بودند. آنان از تبار دهقانان خراسان به حساب می‌آمدند. در اوایل قرن سوم، طاهر بن حسین، یکی از سرداران مأمون عباسی از طرف او امیر خراسان شد و به دلیل آن که عدم اطاعت خود را از مأمون اعلام کرد، اولین حکومت مستقل ایرانی بعد از اسلام در ایران تشکیل شد و حکومت او به طاهریان معروف شد. در زمان طاهریان بلخ به پایتختی برگزیده شد. طاهریان در جنگ با خوارج در شرق ایران به پیروزی دست یافتند و سرزمین‌های دیگری مانند سیستان و قسمتی از فرارود را به تصرف درآوردند و نظم و امنیت را در مرزها بر قرار کردند. گفته می‌شود که در زمان حکومت طاهریان، به جهت اهمیت دادن آنان به کشاورزی و عمران و آبادی، کشاورزان به آسودگی زندگی می‌کردند. خلفای عباسی همچنین مناصب و حکومت بعضی از نواحی را نیز به اعضای خاندان طاهری واگذار کرد. از جملهٔ این اقدامات آنکه ادارهٔ حرمین شریفین یا امارت شهر مکه را بر مناصب محمد بن عبدالله در بغداد افزود[۵۵۵] و امارت مرو، سرخس و خوارزم را به منصور بن طلحه، امارت هرات را به حسین بن عبدالله، امارت طبرستان را به سلیمان بن عبدالله و امارت جوزجان و طالقان را به پسر عمش واگذار کرد.[۵۵۶] در زمان طاهریان قیام‌های بابک و مازیار که به ترتیب در آذربایجان و طَبَرستان (مازندران) رخ داد، باعث شد که آن‌ها را از توجه به شرق ایران بازدارد. به همین دلیل خوارج دست به شورش زدند. آخرین امیر طاهری، محمد بن طاهر نیز فردی مقتدر نبود. در نتیجه حکومت طاهریان رو به ضعف نهاد و سرانجام در میانه‌های سده سوم هجری به دست یعقوب لیث سرنگون شد. صفاریان مقالهٔ اصلی: صفاریان تاریخ ‎صفاریان (۱۰۰۳ → ۸۶۱) یعقوب لیث مقالهٔ اصلی: یعقوب لیث یعقوب در سال ۲۵۹ با حیله و بدون جنگ بر نیشابور دست یافت. او در خراسان تجهیزات نظامی طاهریان را تصاحب نمود و جمعی از نظامیان و مردم خراسان را به سپاه خویش ملحق ساخت. یعقوب در این زمان در اوج قدرت به سر می‌برد. او پیش از تصرف نیشابور طی نامه‌ای به محمد بن طاهر اعلام کرده بود که به دستور خلیفه، قصد تصرف سرکوبی حسن بن زید را دارد. حال بعد از تصرف در خراسان، با امکانات بهتر می‌توانست این مقصود را به انجام برساند. یعقوب در مسیر حرکت خود به سوی طبرستان، گرگان را تصرف کرد. پیش از ورود او به طبرستان، بعضی از امرای محلی که با داعی کبیر دشمنی داشتند به او پیوستند. یعقوب مقاومت‌های داعی کبیر و مردم را درهم شکسته تا آمل پیشروی کرد. داعی کبیر از مردم خواست تا با تشکیل دسته‌های نظامی کوچک، به شیوه پارتیزانی، سپاهیان یعقوب را از پا درآورند، یعقوب نیز متقابلاً بر مردم سخت گرفت: «تا ولایت چنان شد که از طعام و لباس هیچ با خلق نماند».[۵۵۷] مردم به مقر افرادی که یعقوب به فرمانروایی بر شهرها می‌گماشت، می‌تاختند و به این طریق فرصت استقرار یافتن نیروهای صفاری را از ایشان سلب می‌کردند. یعقوب در تلاش برای دستیابی بر داعی کبیر وارد ارتفاعات منطقه نیز شدند و در حالی که بر پشت یاران خویش حمل می‌گردید، از فراز کوه‌ها پایین آمد و چون باقی ماندن در منطقه را به ضرر خویش ارزیابی کرد، ناگزیر در محرم ۲۶۱ هجری به سوی گرگان بازگشت. یعقوب در این حمله دچار صدمات بسیاری گشت، ولی توانست خسارت جبران‌ناپذیری بر علویان وارد آورد.[۵۵۸] عمرو لیث مقالهٔ اصلی: عمرو لیث عمرو لیث دومین حاکم خاندان صفاریان بود که پس از مرگ برادرش یعقوب لیث در سال ۲۶۵ه /۸۷۹ م به حکومت رسید. او مشکلات زیادی در دوره حکومتش داشت، وجود دشمنان سرسختی همانند رافع بن هرثمه و خجستانی و برادرش علی که در تلاش بود حکومت را به دست گیرد کار او را سخت کرده بود. سرانجام در سال ۲۸۹ هجری اسیر سپاهیان سامانی شد و بعد از آن کشته‌شد.[۵۵۹] فروپاشی صفاریان فرهنگ و ادبیات بعد از فتح ایران به دست عرب‌ها، زبان عربی، زبان رسمی و دیوانی شناخته شد. چون صفاریان حکومت قسمتی از شرق ایران را به دست آورند، یعقوب که احساسات وطن‌پرستی و استقلال طلبی بر او غلبه داشت، به مخالفت با فرهنگ و زبان عربی - که ثمره و نشان غلبه بیگانگان بر سرزمینش محسوب می‌شد- برخاست.[۵۶۰] وقتی شاعری بنا بر رسم زمان، قصیده‌ای به عربی در مدح یعقوب لیث سرود، وی او را ملامت کرد که چرا به زبانی که نمی‌فهمد برایش شعر سروده‌است. با شنیدن این سخن، محمد بن وصیف که ادارهٔ امور دیوان یعقوب را بر عهده داشت، قصیده‌ای به فارسی در مدحش سرود و این قصیده آغاز سرودن شعر درباری به این زبان گردید.[۵۶۱] آیا یعقوب، واقعاً زبان عربی نمی‌دانست یا تظاهر به ناآشنایی می‌کرد؟ دقیقاً مشخص نیست. از طرفی بعید می‌نماید که او با حضور در جمع مطوعه، و در ارتباط و زد و خورد با خوارج که قسمت اعظم زندگی‌اش شامل می‌شود، از این زبان بهره‌ای نگرفته باشد. در تاریخ سیستان آمده‌است که بیشتر پیروان حمزه بن آذرک، عرب‌ها بودند. از طرف دیگر، وقتی می‌خوانیم که یعقوب هنگام گذر از ویرانه‌های خانه صالح بن نصر، وقتی با تاسف دبیرش از نوشته روی دیوار روبرو می‌شود، علت را جویا می‌گردد و دبیر نوشته را می‌خواند و ترجمه می‌کند. در جای دیگر آمده‌است که چون شعر عربی ممدوحان بر او عرضه شد، «او عالم نبود، درنیافت».[۵۶۲] این نظریه که نخستین شعر فارسی در زمان صفّاریان سروده شده‌است، درست نیست. نمونه‌هایی از اشعار فارسی که در زمان طاهریان سروده شده مانند دو قطعه از حنظلهٔ بادغیسی در دست است و احتمالاً زودتر از آن هم کوشش‌هایی برای سرودن شعر به اوزان محلی یا در قالب شعر عربی به‌طور پراکنده این‌جا و آن‌جا صورت گرفته باشد، اما از آن‌ها چیزی به دست ما نرسیده‌است. اقدام یعقوب محرّکی در سرودن شعر فارسی شد و آغاز سنتی گردید که سامانیان، پیشروان راستین رستاخیز ادبی ایران، آن را برگرفته و گسترش دادند.[۵۶۳] سازندگی‌های صفاریان سکه‌های نقره‌ای یعقوب و عمرو لیث، ضرب شده در ۲۶۰ و ۲۶۹ هجری یعقوب در شهر زرنگ میان دروازه فارس و طعام، کاخی ساخت که دارالعماره نیز در آن واقع بود. همچنین بنای قسمتی از بازارهای شارستان زرنگ را که در اطراف مسجد آدینه قرار داشتند، از آثار یعقوب لیث می‌دانند و گفته می‌شود یعقوب عایدات آن را که روزانه هزار درهم برآورد می‌شد، وقف مسجد آدینه در سیستان و مسجدالحرام در مکه کرده بود. مقدسی نیز بنای یکی از مناره‌های مسجد جامع شهر زرنگ را ساخته یعقوب لیث می‌داند. از بناهای دیگری که به یعقوب لیث نسبت می‌دهند، قلعه سعیدآباد در شهرستان اصطخر است که چون بر آن غلبه یافت، خرابش کرد، ولی بعدها که به ساختمانی جهت زندان نیاز پیدا شد، دستور داد که در همان محل زندان بسازند. «و آنجا را زندان خشم‌گرفتگان و کسانی که از کشتن ایشان چشم می‌پوشید، قرار داد».[۵۶۴] کاخ عمرولیث نیز در شهر زرنگ، میان دو دروازه فارس و طعام قرار داشت و ساختمان بزرگی که خزانه او را تشکیل می‌داد، میان دو دروازه کرکویه و نیشک واقع بود. بنای شهر سَینج را نیز به عمرولیث نسبت می‌دهند، این شهر از توابع کرمان و در نزدیکی ایالت سیستان بوده‌است. او در نیشابور، در کنار «میدان حسین» و در نزدیکی زندان شهر، دارالعماره ساخت. دارالعماره خراسان در عهد اکاسره تا آخر عهد طاهریان در بلخ و مرو بود، و چون دولت به بنی لیث رسید، عمرو بن لیث در نیشابور دارالعماره را ساخت و نیشابور دارالملک خراسان شد. همچنین در شهر شیراز به سال ۲۸۱ هجری قمری مسجدی معروق به «جامع عتیق» بنا نهاد. «گفته‌اند آن مقام هرگز از ولی خالی نبوده و بین محراب و منبر دعا را اجابت بود». ساختمان مسجد دیگری در جیرفت به عمرولیث نسبت داده می‌شود که در زمان تسلطش بر کرمان بنا شده‌است؛ و گفته می‌شود طغرل‌شاه در این مسجد دفن است. رباطی را نیز در راه سیستان به کرمان و فارس از آثار او به حساب می‌آورند. آبادانی‌های عمرو در اطراف نیشابور تا سال‌های بعد نیز شهرت داشته‌است. بیهقی می‌نویسد: «چون خبر او (شورش ابوعلی سیمجور و حرکت او به سوی نیشابور) به امیر محمود رسید، از شهر (نیشابور) برفت و به باغ عمرولیث در یک فرسنگی شهر فرود آمد».[۵۶۵] طاهر، جانشین عمرو، در بُست، باغی ساخت که دارای ۹ گنبد بود و کاخی بر کناره هیرمند که به «قصر بوالحسنی» معروف است.[۵۶۶] به بازماندگان صفاری نیز بناهایی نسبت داده می‌شود. مؤلف کتاب احیاءالملوک می‌نویسد: طاهر بن محمد بن طاهر خلف در زمان سلجوقیان در قلعه ارگ سیستان بنایی ساخت که به «سرای طاهری» معروف است و ویرانه‌های آن سخن از عظمت این خاندان دارد.[۵۶۷] در سیرجان نیز، در اطراف شهر، دو رشته قنات وجود داشته که آب منازل و باغ‌های شهر را تأمین می‌کرده‌اند. این دو رشته را به بازماندگان صفاری نسبت می‌دهند.[۵۶۸] کشاورزی در عصر صفار کشاورزی رونق بیشتری داشت. محصولات کشاورزی سیستان شامل انگور، غلّه، انگور، انخوزه، و میوه‌های مختلف.[۵۶۹] همچنین گفته شده «در سیستان تنقلاتی شامل جوازقند و برگهٔ هلو و شفتالو و بادام رواج داشت، گنجه‌های خانه‌ها همیشه مملو از خشکبار، شیشه‌های عرق نعنا و نسترن بود- ماده‌ای به نام گز روغن که ماده‌ای عطری بود از تخم درخت گز می‌ساختند و آن را به روش‌های مختلف می‌پروراندند و این شبیه به رنگ و بوی روغن بان بود که برای آرایش از آن استفاده می‌کردند.»[۵۷۰] فهرست امیران مقالهٔ اصلی: فهرست امیران صفاری سامانیان مقالهٔ اصلی: سامانیان حکومت سامانی توسط چهار برادر، نوح، احمد، یحیی و الیاس بنیان گذاشته شد. هر کدام از آن‌ها بخشی از سرزمین‌های سامانی را زیر کنترل خود داشتند و به عنوان دست‌نشاندگان عباسیان حکومت می‌کردند. سرانجام در سال ۸۹۲ میلادی، اسماعیل سامانی بعد از این که صفاریان طاهریان را سرنگون کردن سر عمرولیث صفاری را تقدیم خلیفه کرد و تمام منطقه تحت امر سامانیان طاهریان را به فرمان خلیفه به یک حکمرانی واحد تبدیل کرد، چون صفاریان تنها حکومتی بودند که با مهر و زمامداری و دستور خلیفه روی کار نیامده بودند و در اصل قسمتی از قلمروی عباسیان را در ایران به زور شمشیر گرفته بودند؛ در همین دوران، تحولات خراسان شرایط را به گونه‌ای رقم زد که این منطقه تحت فرمان اسماعیل درآمد؛ بدین ترتیب، گرچه سامانیان به‌طور قانونی حاکمیت خلیفه را به رسمیت می‌شناختند. اما در دوران سامانیان، ایران عملاً استقلال خود را به دست آورده بود و دیگر زیر سلطهٔ عباسیان نبود.[۱۶۰][۱۷۰] دولت سامانی بخشی از میان‌دوره ایرانی بود که منجر به ظهور مجدد فرهنگ ایرانی و زبان پارسی شد.[۵۷۱] در این دوران، هویت ایرانی بازسازی شد و با هویت اسلامی سازگار گردید. سامانیان به دانش و هنر علاقه زیادی نشان دادند که این مسئله در نهایت منجر به برآمدن اندیشمندانی مانند رودکی، فردوسی و ابن سینا شد.[۵۷۲] در همین دوران، بخارا به شکل رقیبی برای بغداد درآمد و از نظر شکوه تنه به تنه پایتخت عباسیان می‌زد. امیران سامانی خود را وارثان شاهنشاهان ساسانی می‌دانستند.[۵۷۳][۵۷۴] با این حال سن مارتن آنها را از اعقاب اشکانیان دانسته.[۵۷۵] تاریخ زبان فارسی سامانیان در کارهای اداری زبان عربی را به کار می‌بردند و آن را شعار وحدت خلافت می‌شمردند، امکان آن را فراهم آوردند تا شاعران فارسی همچون رودکی «وفات در ۳۲۹ ق / ۹۴۰–۱ م» و دقیقی «حدود ۳۲۵–۷۰ ق / ۹۳۵–۸۰ م» از نخستین کسانی باشند که با گونه‌ای از زبان ملی خود که از تکمیل و آمیختن لهجه‌های محلی گوناگون فراهم آمده بود مطلب بنویسند. این زبان در دربار سامانیان پذیرفته شد و سرانجام به عنوان زبان فارسی نوین گسترش پیدا کرد که با اندکی تغییرات آوایی تا زمان حاضر بر جای مانده‌است. فارسی نوین به خط عربی نوشته شد و رفته رفته هر چه بیشتر واژه‌های عربی به آن راه یافت.[۵۷۶] دیوانسالاری مقالهٔ اصلی: دیوان‌سالاری سامانیان یکی از ارکان اداری دولت سامانیان دیوان‌سالاری بود که به ۱۰ بخش تقسیم می‌شد: دیوان وزارت که در رأس تمامی دیوان‌ها قرار داشت و توسط وزیر اداره می‌شد بر مابقی بخش‌ها نظارت داشت. دیوان خراج امور مالی دولت سامانی را بررسی می‌کرد. دیوان اشراف وظیفه بازرسی در امور دیوانی را به عهده داشت که در هر ولایت هم نایبی داشت تا به کارهای مربوط به این دیوان رسیدگی کند. دیوان رسائل وظیفه داشت فرمان‌های حکومتی و مکاتبات اداری را ثبت کند این دستگاه به دیوان اسرار مشهور بود. دو دیوان به نام شرطه و قضا با یکدیگر همکاری داشتند، شرطیان حافظ نظم و امنیت شهرها بودند و اجرای احکام جنایت در مرحلهٔ ابتدایی، قاضی نیز وظیفهٔ حل و فصل منازعات بین مردم و رساندن حق به صاحب آن را داشت. تعیین این قضات به عهدهٔ قاضی‌القضات مسقر در پایتخت بود. دیوان دیگری به نام برید وظیفه جمع‌آوری و گزارش اطلاعات را داشت و حافظ امنیت دولت بود. دیوان حسبه وظیفه‌ای دینی و اجتماعی و اقتصادی داشت و در زمینهٔ امر به معروف و نهی از منکر بر کار اصناف و بازاریان نظارت داشت. دیوان سپاه مسئول ثبت مشخصات و تعداد افراد هر فرمانده بوده و همچنین وظیفه داشت مواجب آن‌ها را تعیین و سلاح و اسب آن‌ها را تأمین کند. دیوان اوقاف، آّب و مملکه خاصه از دیگر دیوان‌های سامانی بودند.[۵۷۷] مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به تاریخ ایران در ویکی‌گفتاورد موجود است. فهرست امیران سلسله سامانی سامان خدا اسد بن سامان یحیی بن اسد نصر بن احمد (۲۷۹–۲۵۰ ه‍.ق) اسماعیل بن احمد، معروف به امیر ماضی (۲۹۵ – ۲۷۹ ه‍.ق) احمد بن اسماعیل سامانی، معروف به امیر شهید (۳۰۱ – ۲۵۹ ه‍.ق) نصر بن احمد، معروف به امیر سعید (۳۳۱ – ۳۰۱ ه‍.ق) نوح بن نصر، معروف به امیر حمید (۳۴۳ – ۳۳۱ ه‍.ق) عبدالملک بن نوح، معروف به امیر رشید (۳۵۰ – ۳۴۳ ه‍.ق) منصور یکم سامانی، معروف به امیر سدید (۳۶۵ – ۳۵۰ ه‍.ق) نوح بن منصور، معروف به امیر رضی (۳۸۷ – ۳۶۵ ه‍.ق) منصور دوم سامانی (۳۸۹ – ۳۸۷ ه‍.ق) عبدالملک دوم سامانی (۳۸۹ – ۳۸۹ ه‍.ق) منتصر سامانی (۳۸۹ – ۳۹۰ ه‍.ق) آل زیار مقالهٔ اصلی: آل زیار زیاریان یا آل زیار یک خاندان کوچک اسلامی اهل سرزمین‌های پیرامون دریای خزر بودند.[۵۷۸][۵۷۹] امیران زیاری در قرن چهارم هجری امیر گرگان و طبرستان بودند و مناطقی همچون قومس، دیلم و گیلان نیز گاه در قلمرو آنان بود.[۵۸۰] این خاندان از منطقه داخل گیلان برخاسته بودند.[۵۸۱] مرداویج، مؤسس سلسله زیاری، مدعی رسیدن اصل و نسبش به خاندان سلطنتی پیش از اسلام گیلان بود. او نخست به علویان طبرستان و سپس به اسفار بن شیرویه، سردار گیلی، خدمت می‌کرد.[۵۸۲] زیاریان در ابتدا به دنبال احیای امپراتوری ساسانیان و خلع قدرت خلافت عباسی بود؛[۵۸۳] اما پس از مرگ مرداویج، بنیان‌گذار این خاندان، به صورت حکومتی محلی در گرگان، طبرستان و مناطق پیرامون درآمد و پس از مدتی دست‌نشاندهٔ دیگر حکومت‌های همسایه شد. تدریجاً اقتدار و نفوذ امیران زیاری کم و کمتر شد تا آن که واپسین امیران این خاندان، در دورهٔ سلجوقیان، محدود به قلعه‌های کوهستانی بودند.[۵۸۴] آل حسنویه مقالهٔ اصلی: آل حسنویه آل حسنویه (۳۴۸–۴۰۵ق) خاندان کردان برزیکانی شیعه از سلسله‌های نیمهٔ باختری ایران که در سده ۴ق/۱۰م در کوه‌های زاگرس [در اردلالن ( کردستان کنونی )و کرمانشاه و همدان و ایلام و لرستان تا نزدیک به خوزستان]فرمانروایی کردند. آل بویه مقالهٔ اصلی: آل بویه آل بویه یا بوییان (۳۲۰–۴۴۷ ق / ۹۳۲–۱۰۵۵ م) حکومتی ایرانی از دودمان‌های دیلمی شیعه پس از اسلام است که در بخش مرکزی و غربی و جنوبی ایران و عراق فرمانروایی می‌کردند[۵۸۵] و از دیلمان در لاهیجان[۵۸۶] گیلان برخاسته بودند.[۵۸۷] مؤسسین این سلسله علی، حسن و احمد، سه پسر دیلمی بویه بودند که در رکاب سپاه مرداویج بودند و پس از او، ترقی کردند. رخدادهای بعدی نشان داد آنان رهبرانی توانمند و پرتکاپو بودند. علی که اصفهان را در دست داشت، به جنوب لشکر کشید و فارس را به چنگ آورد، در حالی که حسن جبال را به تملک درآورد و احمد کرمان و خوزستان را تسخیر کردند. حسن با پیش‌روی به سوی غرب در سال ۹۴۵ میلادی وارد بغداد شد. یک سال بعد مستکفی خلیفه عباسی را سرنگون و او را با المطیع جایگزین کرد. بدین ترتیب دوره ای از ۱۱۰ سال سیطره بوئیان بر خلافت آغاز شد، سیطره ای که تثبیتش برای بوئیان ۱۲ سال زمان برد. آنان عنوان امیرالامرا را که رسماً به فرمانروایان بویی بغداد داده شده بود، اختیار کردند.[۵۸۸] امیران محلی علویان طبرستان چغانیان سالاریان باوندیان جستانیان شروانشاهان سلطنت ترکان غزنویان مقالهٔ اصلی: غزنویان دودمان غَزنَوی یا غزنویان (۹۷۵–۱۱۸۷ م) (۳۴۴ ه‍.ق - ۵۸۳ ه‍.ق) یک سلسلهٔ تُرک‌تبار،[۵۸۹][۵۹۰][۵۹۱] پارسی‌گوی و مسلمان در بخش‌های شرقی ایران بزرگ به ویژه فرارود و خراسان بزرگ بود. اما به عنوان مروج و ناشر اسلام مورد توجه و تأیید خلافت عباسی بود. شهرت این سلسله، بیشتر به خاطر فتوحاتی است که در هندوستان انجام داده‌است. از آنجا که غزنویان نخستین پایه‌های شهریاری را در شهر غزنین آغاز نمودند به غزنویان نامدار شدند. بنیانگذار این دودمان سلطان محمود غزنوی بود. پدران او از خانات ترکمن بودند که به خراسان کوچ کرده بودند.[۵۹۲] نام‌آورترین شهریاران این دودمان سلطان محمود و پسرش سلطان مسعود بودند. با شکست غزنویان از سلجوقیان در نبرد دندانقان[۵۹۳] و پس از سلطان مسعود این دودمان رو به ناتوانی گذارد و چندی بستر حوزه فرمانروای‌اش به بخش‌هایی از هندوستان و افغانستان کنونی محدود شد. حکومت غزنویان هند از نظر هنردوستی و توجه به شاعران پارسی سرا و گسترش زبان پارسی از اهمیت بالایی برخوردار است. سلجوقیان مقالهٔ اصلی: امپراتوری سلجوقی امپراتوری سلجوقی،[۵۹۴] حکومتی ترک‌تبار،[۵۹۵][۵۹۶][۵۹۷] ترکی-ایرانی[۵۹۸] و سنی مذهب بود که توسط ایل قنیق تُرکان اغوز بنا نهاده شد.[۵۹۹] وسعت قلمرو سلجوقیان از شرق تا کوه‌های هندوکش، از غرب تا فلات آناتولی و شام، از شمال تا آسیای مرکزی و از جنوب تا خلیج فارس ادامه داشت. سلجوقیان سرزمین مادر خود یعنی حاشیه دریای آرال به خراسان حمله کرده و سپس وارد بخش مرکزی ایران شدند و پس از آن با پیروزی بر امپراتوری بیزانس در نبرد مَلازگرد، آناتولی را تصرف کردند.[۶۰۰] سلجوقیان تحت سلطنت طغرل بیک، با ایجاد تسلط سیاسی بر خلافت عباسی در بغداد، رهبری جهان اسلام را به دست گرفتند.[۶۰۱] جد این امپراتوری سلجوق پسر دقاق بود، دقاق بزرگترین فرماندهٔ نظامی ایالت اوغوز یبغو بود. به دلیل مهارت وی در تیراندازی به وی لقب تیمور یالیق (کمان آهنین) داده بودند. امپراتوری سلجوقیان در سال ۱۰۳۷ میلادی توسط طغرل‌بیگ بنیانگذاری شد. طغرل به واسطه سلجوق بیگ که یکی از سران تُرکان اوغوز بود به قدرت رسید. سلجوقیان باعث اتحاد دوباره جهان اسلام شدند و نقش کلیدی در جنگ‌های صلیبی اول و دوم داشتند. سلجوقیان به شدت تحت تأثیر فرهنگ[۶۰۲] و زبان[۶۰۳] ایرانیان قرار گرفتند و نقش مهمی در ایجاد پیوند بین فرهنگ‌های ترکی-ایرانی بودند[۶۰۴] به گونه‌ای که حتی باعث انتقال فرهنگ ایرانی به فلات آناتولی نیز گشتند.[۶۰۵][۶۰۶] استقلال فرهنگی زبان فارسی (از زبان عربی) در امپراتوری سلجوقی شکوفا شد.[۱۰۸] از آنجا که سلجوقیان، سنت اسلامی یا میراث ادبی قوی از خود نداشتند، زبان فرهنگی مدرسان فارسی خود در اسلام را به کار گرفتند، بدین ترتیب زبان و ادبیات فارسی در کل ایران رواج یافت و زبان عربی در آن کشور جز در آثار معارف دینی ناپدید شد.[۱۰۸] مهاجرت ترک‌تباران به مناطق استراتژیک مرزهای شمالی و شمال غربی امپراتوری سلجوقی برای مقابله با حملات احتمالی دشمنان خارجی باعث ترک‌سازی این مناطق شد.[۶۰۷] غوریان مقالهٔ اصلی: غوریان غوریان یا آل شَنسَب دودمانی اسلامی در دوران قرون وسطی از سرزمین‌های شرقی ایران که تسلط شان را از غور در مرکز سرزمین‌های که امروزه افغانستان می‌باشد، آغاز کردند و در میانه قرن دوازدهم میلادی تا سال‌های آغازین قرن سیزدهم میلادی به یک قدرت عمده تبدیل شدند. غور مرکز هسته نظامی امپراتوری آنها بوده که زمانی قلمرو شان از گرگان در غرب تا شمال هند در شرق گسترش می‌یافت، هرچند که تحت تأثیر خوارزمشاهیان قرار داشتند. فروپاشی و نابودی غوریان در هنگام حمله مغولان به سرزمین‌های شرقی ایران بوده‌است.[۶۰۸][۶۰۹] خوارزمشاهیان مقالهٔ اصلی: خوارزمشاهیان خوارزمشاهیان دودمانی پارسی‌گو[۴۳۲][۶۱۰][۶۱۱] با تبار ترکی-ایرانی و سنی مذهب بود که مملوکان تُرک شکل دادند[۶۱۲][۶۱۳] و بر ایران و آسیای میانه حاکم بودند.[۶۱۴] خوارزمشاهیان ابتدا به عنوان حکومتی دستنشانده از طرف امپراتوری سلجوقی بوده و بعد از آن به صورت پادشاهی مستقل حکومت کردند.[۶۱۵][۶۱۶][۶۱۷] بنیانگذار این سلسله، انوشتکین بود که در سال ۱۰۷۷ میلادی ملکشاه سلجوقی او را به عنوان حاکم خوارزم منصوب کرد.[۶۱۸] فرزندان انوشتکین (تا پیش از ۱۱۵۷ میلادی) به نمایندگی از پادشاهان سلجوقی بر خوارزم حکمرانی می‌کردند.[۶۱۹] انوشتکین ممکن است متعلق به قبیله بیگدلی از ترکان اوغوز باشد.[۶۲۰] وسعت قلمرو این سلسله طبق تخمین ۲٫۳ (یا طبق تخمین دیگر ۳٫۶) میلیون کیلومتر مربع بوده‌است.[۶۲۱][۶۲۲] اتابکان اتابکان لر بزرگ اتابکان لر کوچک اتابکان فارس اتابکان آذربایجان اتابکان یزد اسماعیلیه مقالهٔ اصلی: اسماعیلیان الموت دولت اسماعیلیان الموت، حکومتی است که در سال ۴۸۳ (هجری قمری) با فتح قلعه الَموت توسط حسن صباح پایه‌گذاری شد و دوره فرمانروایی آنان تا ۶۵۴ (هجری قمری) ادامه یافت. مرکز فرماندهی اسماعیلیان در الَموت بود و بیشترِ فعالیت آن‌ها مبارزه با خلفای بنی عباس و قبایل مغول بود. حسن صباح به عنوان شاخص‌ترین فرمانروای اسماعیلیان (شعبه نزاریان) با انجام تبلیغات وسیع در بین کشاورزان و بینوایان توانست حوزهٔ قدرت خود را تا سوریه کنونی گسترش دهد. سرانجام دولت اسماعیلیه پس از ۲۰۰ سال حکومت، با حملهٔ هلاکوخانِ مغول از بین رفت.[۶۲۳] اما سلسله امامت نزاریان بعد از سقوط الموت همچنان تا امروز ادامه دارد. از حمله مغول تا برآمدن صفویه حمله مغول مقالهٔ اصلی: حمله مغول به ایران حملهٔ مغول به ایران به سه لشکرکشی مغول به ایران در فاصله سال‌های ۱۲۱۹ تا ۱۲۵۶ میلادی (۶۱۶–۶۵۴ ه‍.ق) اشاره دارد. این لشکرکشی‌ها به حکومت خوارزمشاهیان، اسماعیلیه الموت و حکومت‌های محلی اتابکان سلجوقی خاتمه داد و به ایجاد حکومت ایلخانان مغول به جای آن‌ها در ایران منجر شد. چنگیز خان پس از چیره شدن بر چین و بخشی از آسیای میانه با خوارزمشاهیان همسایه شد. خواسته چنگیز خان بازکردن راه بازرگانی میان قلمرو خوارزمشاهیان و چین بود. او در ابتدا، نسبت به سلطان محمد خوارزمشاه ادب و احترام را رعایت کرد ولی این پادشاه با تدابیر خصمانهٔ خود موجب غضب خان مغول و هجوم او به ممالک اسلامی شد. حملهٔ مغول در پی قتل ۴۵۰ بازرگان مغولی در شهر اترار آغاز شد. شروع نخستین لشکرکشی در سپتامبر سال ۱۲۱۹ میلادی (پاییز ۵۹۸ خ. / ۶۱۶ ق) و به فرماندهی چنگیز خان بود. سلطان محمد خوارزمشاه در همان سال با سپاهی به مبارزه با مغول برآمد، ولی از جوجی پسر چنگیز شکست خورد و از آن پس تصمیم گرفت که از مواجهه با لشکر مغول خودداری کند. چنگیز برای دستگیری سلطان محمد دو نفر از بزرگان لشکر خود را به تعقیب او فرستاد. سال بعد سلطان محمد در بستر مرگ، جلال‌الدین خوارزمشاه را به جانشینی خویش برگزید و جلال‌الدین بیش از ۱۰ سال پس از مرگ پدر در برابر سپاهیان مغول ایستادگی کرد. دومین لشکرکشی در سال ۶۲۶ ه‍.ق به امر اوگتای قاآن و به فرماندهی جرماغون نویان بود. این لشکرکشی به قصد پایان دادن به مقاومت جلال‌الدین خوارزمشاه و تسخیر مناطقی که تحت سلطه خوارزمشاهیان باقی‌مانده بود، انجام شد. در پایان این دو حمله مغولان به سلطنت خوارزمشاهیان بر ایران پایان دادند و بسیاری از شهرهای ایران مانند طوس و نیشابور به کلی ویران شد و مردم آن قتل‌عام شدند. خط سیر تخریب و ویرانی فقط منحصر به شمال و شمال شرقی ایران نبود، در مرکز و غرب ایران نیز شهرهای دامغان، ری، قم، قزوین، همدان، مراغه و اردبیل هدف حمله قرار گرفتند. سومین لشکرکشی در سال ۱۲۵۴ میلادی (۶۵۴ ه‍.ق) ۴۰ سال پس از شکست و فرار سلطان محمد خوارزمشاه، با هجوم هولاکوخان به ایران آغاز شد. هلاکوخان در این لشکرکشی تسخیر قلعه‌های اسماعیلیه را اولین هدف خود قرار داد. رکن‌الدین خورشاه آخرین خداوند الموت در تسخیر این قلعه‌ها به هلاکو کمک‌هایی نیز کرد؛ اما، سرانجام خود او نیز به دنبال تسخیر این قلعه‌ها کشته شد. بدین ترتیب دولت خداوندان الموت به پایان رسید. سپس، هلاکو در سال ۱۲۵۸ میلادی (۶۵۶ ه‍.ق) به بغداد لشکر کشید و با سقوط بغداد، خلافت عباسیان پس از حدود ۵۱۸ سال به پایان رسید. پس از این پیروزی بود که حاکمان مغول کوشیدند تا به جای ویرانی و قتل‌عام مردم بر آنان حکومت کنند. دفاع مردم در حملهٔ نخست مغولان نشان از آن دارد که در حملهٔ نخست شهرهای مختلف در مقابل حملهٔ مغول به شدت مقاومت کردند، اما نفاق سران کشوری و لشکری با یکدیگر و نداشتن یک فرماندهٔ مدبر و فرار خوارزمشاه و بی‌انضباطی، نگذاشت که این همه مدافعات به نتیجه‌ای قطعی منتج شود. حمله مغول بیش از خسارت‌های اقتصادی، صدمات فرهنگی و روحی برجای گذاشت. در این حمله مراکز علمی و فرهنگی مانند کتابخانه‌های بسیاری سوزانده و ویران شد. شهرهای بزرگ بسیاری از بین رفت و به دنبال آن مراکز رشد و پرورش فکری به حداقل رسید. کاهش جمعیت و به اسارت گرفتن و فرستادن صنعتگران ایرانی به مغولستان باعث رکود اقتصادی در ایران، و تخریب قنات‌ها و آبراهه‌ها — که در طول قرن‌ها ساخته شده بودند — نیز سبب رکود کشاورزی شد. پس از حملهٔ مغول شماری از دانشمندان که از این حمله جان سالم بدر برده بودند، به مناطق امن مانده از این حمله مانند آسیای صغیر و هند مهاجرت کردند. همچنین از اثرات دیگر آن، رونق تجارت در مسیر راه ابریشم بین ایران، چین و کشورهای غرب ایران بر اثر ایجاد دولت واحد مغول و امنیت راه‌ها بود. ایلخانیان مقالهٔ اصلی: ایلخانان ایلخانان، نام سلسله‌ای مغول است که از سال ۶۵۴ تا ۷۳۶ ه‍.ق معادل ۱۲۵۶ تا ۱۳۳۵ میلادی به مدت ۷۹ سال در ایران حکومت می‌کردند و فرزندان چنگیز خان بودند. لشکریان چنگیز خان نخستین بار در سال ۶۱۶ ه‍.ق معادل ۱۲۱۹ میلادی به خراسان حمله نمودند. چنگیزخان در سال ۶۲۴ ه‍.ق معادل ۱۲۲۷ میلادی به مغولستان بازگشت و در آنجا درگذشت. در سال ۶۴۸ ه‍.ق معادل ۱۲۵۱ میلادی، منگوقاان (خاقان امپراتوری مغول) بر آن شد تا با اعزام برادرانش هولاکو و قوبیلای به ترتیب به ایران و چین پیروزی‌های مغولان را تحکیم و تکمیل کند. هولاکو با فتح ایران سلسله ایلخانیان ایران و قوبیلای با فتح چین سلسله یوان چین را بنیان نهادند. ایلخانان یعنی بزرگان محلی و منظور از این عنوان آن بوده‌است که سمت اطاعت ایلخانان را نسبت به خاقانان برساند و این احترام همیشه از طرف ایلخانان ایران رعایت می‌شده‌است. فتح ایران به دست هلاکوخان پیامدهای مهمی چون پایان کار اسماعیلیان و انقراض خلافت عباسیان را در پی داشت. ایلخانان در ابتدا دین بودایی داشتند اما به تدریج به اسلام گرویدند. ایلخانان مسلمان، خود را سلطان نامیده و نام‌های اسلامی برگزیدند. امیران محلی مقالهٔ اصلی: ایران در دوران ملوک‌الطوایفی پس از ایلخانان ایران در دوران ملوک‌الطوایفی دوران حکومت ایلخانان (فرزندان چنگیزخان مغول) در ایران از سال ۶۵۴ ه‍.ق با نظم و انضباط آغاز شد، اما در بی‌نظمی تا ۷۵۰ ه‍.ق پایان یافت. در پایان حکومت ایلخانان (دوران ضعف آنان)، ایران شاهد ملوک‌الطوایفی در عرصه حکومت و نهضت‌های انقلابی ضد ایلخانان نظیر سربداران بود. دوران حکومت ایلخانان، افول و انحطاط را به همراه آورد. عراق عرب جزیره اران آذربایجان قره‌باغ کردستان اردلان دیلمان طبرستان قهستان سیستان تالش جلایریان چوپانیان پادوسپانیان باوندیان سربداران ملوک نیمروز اسپهبدان گیلان جلایریان چلاویان مرعشیان سربداران یزد کرمان عراق عجم جبال مکران فارس خوزستان دارابگرد لرستان فیلی لر بزرگ هرمز لارستان اتابکان یزد مظفریان اینجویان مشعشعیان ملوک شبانکاره اتابکان لر کوچک اتابکان لر بزرگ ملوک هرمز حکام لار مظفریان بیه‌پس بیه‌پیش شمال خراسان ابیورد جرجان خراسان جوزجانان بادغیس غرجستان زابلستان تخارستان بامیان غور تجاسبی اسحاقوندان ناصروندان کیاییان جانی قربانیان طغاتیموریان کرتیان تیموریان مقالهٔ اصلی: تیموریان امپراتوری تیموری یا امپراتوری گورکانی (۹۱۱–۷۷۱ ق/ ۱۵۰۶–۱۳۷۰م) دودمانی ترک‌تبار با فرهنگی ایرانی (جوامع ایرانی‌مآب) بود.[۶۲۴][۶۲۵] بنیان‌گذار این دودمان تیمور بود که ادعا می‌کرد نسبش به چنگیز خان می‌رسد و در قبیلهٔ ترکی-مغولی برلاس به دنیا آمد. تیمور کشوری گسترده و دولتی سترگ ایجاد کرد و سرزمین ماوراءالنهر را به اهمیتی رساند که تا آن زمان هیچگاه بدان پایه نرسیده‌بود. او مرزهای خود را نخست در سرتاسر آسیای میانه و آنگاه سراسر خراسان و آنگاه به همهٔ بخش‌های ایران و امپراتوری عثمانی و بخش‌هایی از هندوستان گسترش داد. از آنجایی که فتوحات تیمور بیشتر جنبهٔ یورش و هجوم داشت تا تسخیر واقعی، اغلب این مناطق باز به زودی از تصرف تیموریان خارج شد. با این حال ماوراءالنهر مدتی مرکز دولتی شد که بیشتر ایران و افغانستان را افزون بر ماوراءالنهر در بر می‌گرفت. هنگامی که کشور گسترده تیموری تجزیه شد، دورهٔ هرج و مرج پیش آمد. به محض اینکه تیمور مرد، ترکان عثمانی و آل جلایر و ترکمانان درصدد تصرف سرزمین‌های ازدست‌رفتهٔ خود برآمدند. با این همه، فرزندان تیمور موفق شدند که شمال ایران را کم و بیش به مدت یک سده برای خود نگاه دارند. هرچند آنان بیشتر با یکدیگر در کشمکش بودند. سرانجام شاهرخ موفق شد که مناقشات اقوام خود را تا حدی رفع و قدرت و اعتبار کشور را نگهداری کند؛ ولی پس از مرگ او تصرفاتش به قسمت‌های کوچک‌تر مجزا شد و به همین سبب صفویان و امرای شیبانی آن‌ها را به متصرفات خود پیوست کردند. با این همه خاندان تیموری از میان نرفت و نوادگان تیمور پس از چندی بستر فرمانروایی خود را به هندوستان بردند و امپراتوری بزرگ گورکانیان هند را بنیاد گذاردند. آق قویونلو مقالهٔ اصلی: آق قویونلو آق‌قویونلو سلسله‌ای تُرکمان[۶۲۶][۱۰۸] بود که بر ایران، عراق، شرق آناتولی، ارمنستان و آذربایجان[۶۲۷] از ۱۳۷۸ تا ۱۵۰۸ میلادی فرمان می‌راند. معنی لغوی آق‌قویونلو «صاحبان گوسفندان سفید» می‌باشد. قراقویونلو مقالهٔ اصلی: قراقیونلو قراقویونلو سلسله‌ای از حاکمان ترکمان و مسلمان بود که نزدیک صد سال بر شمال غرب ایران، شرق آناتولی، آذربایجان و ارمنستان حکمرانی کردند[۶۲۸] (۷۸۰–۸۷۴ ه‍.ق). خانواده حاکم قراقویونلو از قبیله ییوا، به ویژه ایل بهارلو بودند.[۶۲۹] آنها از طوایفی بودند که هنگام حمله مغول مساکن خود را حوالی دریاچه آرال ترک کرده به ایران آمدند و هر طایفه از آنان در جایی استقرار یافتند. هنگامی که دولت ایلخانان مغول منقرض شد، ترکمانان هم مانند سایر طوایف ترک و مغول از فرصت استفاده کرده صاحب قدرت شدند. این قبیله در شمال شرقی دریاچه وان با مرکزیت ارچیش به قدرت رسیدند. صفویان مقالهٔ اصلی: ایران صفوی نقشه ایران تهیه شده در سال ۱۰۷۹ خورشیدی صفویان دودمانی ایرانی[۶۳۰] و شیعه بودند که در سال‌های ۸۸۰ تا ۱۱۰۱ هجری خورشیدی (برابر ۱۱۳۵–۹۰۷ قمری و ۱۷۲۲–۱۵۰۱ میلادی)[۶۳۱] حدوداً به مدت ۲۲۱ سال بر ایران فرمانروایی کردند. بنیانگذار دودمان پادشاهی صفوی، شاه اسماعیل یکم است که در سال ۹۰۷ قمری(۸۸۰ خورشیدی) در تبریز تاجگذاری کرد و آخرین پادشاه صفوی، شاه سلطان حسین است که در سال ۱۱۳۵ قمری (۱۱۰۱ خورشیدی) از افغان‌ها شکست خورد و سلسلهٔ صفویان برافتاد.[۶۳۲][۶۳۳] دوره صفویه از مهم‌ترین دوران تاریخی ایران به‌شمار می‌آید، چرا که با گذشت نهصد سال پس از نابودی شاهنشاهی ساسانیان؛ یک فرمانروایی پادشاهی متمرکز توانست بر سراسر ایران آن روزگار فرمانروایی نماید. بعد از اسلام، چندین پادشاهی مانند صفاریان، سامانیان، طاهریان، زیاریان و آل بویه روی کار آمدند، لیکن هیچ‌کدام نتوانستند تمام ایران را زیر پوشش خود قرار دهند و میان مردم ایران یکپارچگی پدیدآورند.[۶۳۴] این دوره یکی از سه مرحله دوران طلایی اسلام و دوره اوج تمدن اسلامی است.[۶۳۵] ایران در دوره صفوی در زمینه مسائل نظامی، فقه شیعه، و هنر (معماری، خوشنویسی، و نقاشی) پیشرفت شایانی نمود.[۶۳۶][۶۳۷][۶۳۸][۶۳۹] صفویان، آیین شیعه را مذهب رسمی ایران قرار دادند و آن را به عنوان عامل همبستگی ملّی ایرانیان برگزیدند. شیوه فرمانروایی صفوی تمرکزگرا و نیروی مطلقه (در دست شاه) بود. پس از برپاساختن پادشاهی صفویه، ایران اهمیتی بیشتر پیدا کرده و از ثبات و یکپارچگی برخوردار گردید و در زمینهٔ جهانی نام‌آور شد.[۶۴۰] در این دوره روابط ایران و کشورهای اروپایی به دلیل دشمنی امپراتوری عثمانی با صفویان و نیز جریان‌های بازرگانی، (به ویژه داد و ستد ابریشم از ایران) گسترش فراوانی یافت. در دوره صفوی (به ویژه نیمه نخست آن)، جنگ‌های بسیاری میان ایران با امپراتوری عثمانی در غرب و با ازبکها در شرق کشور رخ داد که علت این جنگ‌ها جریان‌های زمینی و دینی بود.[۶۴۱] افشاریان مقالهٔ اصلی: ایران افشاری افشاریان (۱۲۱۰–۱۱۴۸ قمری، ۱۷۹۶–۱۷۳۶ میلادی، ۱۱۱۴–۱۱۷۴ شمسی) سلسله‌ای ترک تبار[۶۴۲] ایرانی بود که در میانه سده هجدهم میلادی، بر ایران حکومت کرد. این سلسله در سال ۱۷۳۶ میلادی توسط نادرشاه افشار و با کشتن چهارمین شاه هوتکیان اشرف افغان و خلع شاه صفوی از سلطنت، بنیان نهاده شد.[۶۴۳][۶۴۴][۶۴۵] در دوران حکومت نادرشاه، ایران به بزرگ‌ترین وسعت خود از زمان سقوط شاهنشاهی ساسانی رسید.[۶۴۶] نادر بر تمامی یا بخش‌هایی از کشورهای کنونی ایران، ارمنستان، گرجستان، جمهوری آذربایجان، افغانستان، بحرین، ترکمنستان، ازبکستان، پاکستان، عراق، ترکیه، امارات متحده عربی و عمان تسلط داشت. با مرگ او، امپراتوری وی به سرعت از هم فروپاشید و میان زندیان، درانی‌ها و خانات قفقاز تقسیم شد، درحالی که تنها بخش‌هایی از خراسان تحت حکومت بازماندگان نادر باقی ماند. در نهایت، به سال ۱۷۹۶ میلادی، آغامحمدخان قاجار با فتح خراسان و از بین بردن بازماندگان نادر، مجدداً ایران را یکپارچه کرد و یک شاهنشاهی ایرانی جدید را پایه گذاشت. نام سلسله افشار از نام ایل افشار،[۶۴۷][۶۴۸] یکی از قبایل ترکمان در شمال شرقی ایران، گرفته شده‌است.[۶۴۹] ایل افشار اوایل سده هفدهم میلادی، توسط شاه عباس یکم صفوی و برای دفاع از مرزها در برابر ازبک‌ها، از آذربایجان به مناطق شمال شرقی کوچانده شده بودند.[۶۵۰] قلمرو پادشاهان محلی پس از افشاریان زندیان مقالهٔ اصلی: ایران زندی زندیان یا زندیه (۱۱۲۹–۱۱۷۴ ه‍.ش) نام یکی از سلسله‌های ایرانی بود که پس از فروپاشی شاهنشاهی افشاریان و تا برآمدن دودمان قاجار به درازای ۴۵ سال در ایران حکومت کردند. زندها لر تبار بودند. این سلسله به سردمداری کریم‌خان زند در سال ۱۱۶۳ هجری قمری در ایران به قدرت رسید. کریم‌خان، ایلخان طایفه زند بود. پدرش «ایناخ خان» نیز ایلخان بوده‌است. کریم‌خان در آغاز یکی از سرلشکران سپاه نادرشاه افشار بود که پس از مرگ نادر با همراهانش بازگشت. او فردی دانا و مدبر[۶۵۱] بود. او خود راوکیل الرعایا نامید و از داشتن لقب شاه پرهیز کرد. او به‌طور موقت، شهر ملایر را پایتخت و مقر فرماندهی خود نمود توانست بر تمام ایران مسلط شود و سپس[۶۵۲][۶۵۳] شهر شیراز را پایتخت خود گردانید. ارگ کریم‌خان، بازار وکیل، حمام وکیل و مسجد وکیل در شهر شیراز از جمله بناهایی هستند که از دوران حکومت وی به یادگار مانده‌است. کریم‌خان زند (۱۱۹۳ – ۱۱۶۳ ه‍.ق) توانست پس از فروپاشی حکومت نادرشاه افشار، تمام بخش‌های مرکزی، شمالی، غربی و جنوبی ایران را تحت حکومت خود درآورد. همچنین برادر وی، صادق‌خان زند نیز موفق شد در سال ۱۱۸۹ ق. بصره را از امپراتوری عثمانی جدا کرده و به ایران پیوست نماید و از این طریق نفوذ ایران را بر سراسر اروندرود، بحرین و جزایر جنوبی خلیج فارس مسلم گرداند. طایفه زند از نژاد لر هستند و به‌مدت ۴۳ سال بر ایران حکومت کردند. قاجاریان مقالهٔ اصلی: ایران قاجاری قاجاریان گروهی از پادشاهان ایرانی بودند که حدود سال ۱۱۷۵ تا ۱۳۰۴ بر ایران قاجاری به مدت صد و سی سال فرمان راندند. این حکومت ۷ پادشاه داشته‌است. آقامحمدخان بنیان‌گذار و اولین پادشاه این حکومت و احمدشاه قاجار آخرین پادشاه این حکومت بود که در پاریس درگذشت. پادشاهی قاجاریان ۱۳۱ سال طول کشید. پهلوی مقالهٔ اصلی: ایران پهلوی جمهوری اسلامی مقالهٔ اصلی: جمهوری اسلامی ایران تاریخ معاصر ایران مقالهٔ اصلی: تاریخ معاصر ایران تا پیش از سدهٔ نوزدهم کنش اجتماعی عمده‌ای در ایران علیه سیاست‌های حاکمان صورت نمی‌گرفت. فرمانروایان در ایران دارای قدرت مطلقه و «فره ایزدی» بودند و با القابی مانند «سایهٔ خدا بر روی زمین» توصیف می‌شدند.[۶۵۴] بر خلاف تاریخ اروپای غربی (و شاید ژاپن) اشرافیت ریشه دار و مستقل که توانایی مهار قدرت مطلقهٔ پادشاهان را داشته باشند در ایران شکل نگرفته بود. (استبداد شرقی) در نتیجهٔ این استبداد و توانایی ضبط و تصرف بی ضابطهٔ اموال و نبود امنیت برای مالکیت خصوصی فرایند انباشت سرمایه در ایران به وجود نیامده بود.[۶۵۵] اما در طول سدهٔ نوزدهم و به‌طور عمده نیمهٔ دوم آن، افزایش فزایندهٔ حجم تماس‌ها با اروپا_اعم از مراودات بازرگانی و برخوردهای نظامی و نقل و انتقال سفیر_ و به دنبال آن آشنایی هرچه بیشتر گروه‌هایی از مردم با نهادها و ابزارهای مدنی مدرن و شیوه‌های دیگر کشورداری و مفاهیم نو مانند «ملت» و وظایف متقابل دولت و ملت، تحزب و… باعث شکل‌گیری جامعهٔ مدنی و افزایش مطالبات ملت از حاکمیت برای اصلاح شد.[نیازمند منبع] آغامحمدخان پس از نزدیک به دو دهه لشکرکشی بی‌وقفه در سال ۱۱۶۱خورشیدی/۱۷۹۵میلادی، در تهران تاج گزاری کرد و بدین ترتیب دودمان قاجار تأسیس شد. قاجارها از لحاظ چگونگی به قدرت رسیدن و همچنین خاستگاه چادرنشینی خود تفاوت چشمگیری با بخش عمدهٔ دودمان‌های پیش از آن از جمله افشارها و زندیان نداشتند[۶۵۶] اما بر خلاف دو سلسلهٔ پیشین که به سرعت پس از مرگ بنیانگذار آن مضمحل می‌شدند، توانستند نزدیک به یک و نیم سده بر مصدر قدرت باقی بمانند.[۶۵۷] برای ریشه یابی این واقعیت می‌توان به موضوعاتی مانند: بهره‌برداری آگاهانه و عمدی قاجارها از تمایزهای اجتماعی فراوان موجود در جامعهٔ ایران سدهٔ نوزدهم همانند درگیری حیدری_نعمتی در شهرها و رقابت‌های ایلیاتی و طایفه‌ای در خارج از آن[۶۵۸] , تعامل متقابل با روحانیان برجسته[۶۵۹] , تأیید و پشتیبانی دولت‌های بزرگ غربی از دودمان قاجار[نیازمند منبع] اشاره کرد. پایان کار دودمان قاجار و تصرف تدریجی قدرت به دست رضاشاه تحولی اساسی را در ساختار دولت، بوروکراسی و اعمال حاکمیت بر مناطق دور از پایتخت به وجود آورد که تا پیش از آن سابقه نداشت. رضاشاه شالودهٔ دولتش را بر دوپایهٔ ارتش و بوروکراسی پایه‌گذاری کرد که اولی در دوران حکومت وی تا ده برابر و دومی هفده برابر رشد کردند.[۶۶۰] ایران معاصر و جنبش‌های اجتماعی اگرچه تا پیش از قرن نوزدهم سلسله‌های گوناگون حاکم بر ایران همانند دیگر کشورهای آسیایی با برخی دولت‌های غربی مانند ونیز، انگلستان، روسیه (نیمه غربی) , پرتغال، اسپانیا، هلند و… تماس‌ها و مراوداتی_اعم از خصمانه یا دوستانه_ داشتند؛ اما وجه تمایز میان این تماس‌ها در سدهٔ نوزدهم میلادی با سده‌های پیشین، افزایش چشمگیر حجم آن‌ها و نیاز روزافزون کشورهای اروپایی به مواد خام دیگر مناطق جهان بود. وقوع انقلاب صنعتی در اروپا کشورهای توسعه یافتهٔ این قاره را به صادرکنندهٔ عمدهٔ کالاهای صنعتی با قیمتی نازل تر از کالاهای بومی مبدل کرده بود که این امر تأثیرات اجتماعی و سیاسی زیادی به دنبال داشت.[۶۶۱] سیطرهٔ اقتصادی کشورهای صنعتی، بازرگانان محلی و پراکنده را برای نخستین بار در قالب طبقه‌ای با منافع مشترک یکپارچه کرد.[۶۶۲] این طبقه به دلیل پیوندهایش با روحانیون در جنبش‌های آینده طبقهٔ متوسط سنتی نام گرفتند.[۶۶۳] در کنار این طبقه، گروه اجتماعی جدیدی با نام «منورالفکران» در ایران شکل گرفتند که از طرق گوناگون مانند سفر یا مهاجرت به کشورهای توسعه یافتهٔ غرب یا نواحی کمتر توسعه یافته که در عین حال جلوتر از ایران بودند مانند قفقاز، هندوستان و… با دنیای جدیدی به غیر از دنیایی که تاکنون در آن زندگی می‌کردند آشنا شدند.[۶۶۴] شکست‌های نظامی پی در پی ایران از روسیه تزاری و سپس بریتانیا و تجزیهٔ ایالات ثروتمند قفقاز و پس از آن تحمیل قراردادها و امتیازات نامنصفانهٔ بازرگانی و کاپیتولاسیون و نقض حاکمیت ملی ایران نیز فکر ایجاد تغییر و تحول و اصلاحات را در گروهی از سیاستمداران و روشنفکران و روحانیان ایران ایجاد کرد. [نیازمند منبع] جنبش‌ها و اقدامات اصلاحی پیش از مشروطه اصلاحات شاهزاده عباس میرزا:عباس میرزا ولیعهد و حاکم ایالت آذربایجان به عنوان فرمانده سپاه ایران در نبرد با روسیه را می‌توان نخستین بانی مهم اصلاحات مدرن در ایران دانست. وی که در جریان جنگ با ارتش آموزش دیدهٔ روسیه به ضرورت ایجاد ارتشی نوین پی برده بود کوشید با کمک فرانسوی‌ها به نوسازی سپاه ایران مطابق با معیارهای اروپا تحت عنوان «نظام جدید» بپردازد.[۶۶۵] دیگر کوشش‌های اصلاح گرانهٔ عباس میرزا عبارت بودند از فرستادن نخستین محصلین در سال ۱۸۱۱ میلادی به انگلستان[۶۶۶] و ایجاد یک چاپخانه در شهر تبریز که با پشتیبانی او انجام شده بود و ترجمهٔ یک سری کتب مربوط به فنون نظامی.[۶۶۷] وی در راه این اصلاحات با مخالفت گروهی از روحانیان و در مقابل پشتیبانی گروهی دیگر از آن‌ها مواجه شد. دستهٔ نخست اینگونه اقدامات را «غیر اسلامی» می‌دانستند در حالی که دستهٔ دوم آن را برای «دارالاسلام» مفید می‌دانستند.[۶۶۸] علاوه بر این‌ها گروهی از درباریان از جمله برادر ولیعهد و همچنین سران عشایر که از ناحیهٔ نظام جدید احساس خطر می‌کردند اقدامات عباس میرزا را برای آیندهٔ خود زیان بار می‌دانستند. عوامل یادشده سبب اخلال در طرح‌های عباس میرزا شد و در نهایت با درگذشت شاهزاده پیش از فتحعلی شاه این اصلاحات عقیم ماندند. جنبش بابیه: اصلاحات امیرکبیر: اصلاحات سپهسالار: جنبش تنباکو: جنبش مشروطه مقالهٔ اصلی: انقلاب مشروطه، جنبش مشروطه، و فرمان مشروطیت در ۲۱ آذر ۱۲۸۴ علاءالدوله، حاکم تهران در تلاش برای پایین آوردن قیمت شکر، دو تن از تاجران خوشنام را فلک کرد.[۶۶۹] با انتشار این خبر، صاحبان کسب و کار، مغازه‌ها و کارگاه‌ها را تعطیل کردند و در مسجد بازار گرد آمدند. دو هزار تن از کسبه و طلاب به رهبری سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی در حرم شاه عبدالعظیم بست نشستند و خواسته‌های خود را چنین اعلام کردند: برکناری حاکم تهران، برکناری نوز، اجرای شریعت و تأسیس عدالتخانه.[الف] دولت سرانجام پس از یک ماه تسلیم شد و معترضان در بازگشت به تهران، با استقبال جمعیت زیادی مواجه شدند که شعار می‌دادند «زنده باد ملت ایران». ناظم‌الاسلام کرمانی در خاطرات خود نوشته‌است که عبارت «ملت ایران» را تا پیش از آن در تهران نشنیده بود.[۶۷۱] ناتوانی شاه در تأسیس عدالتخانه و برکناری نوز، زمینهٔ شروع دوبارهٔ اعتراضات را فراهم کرد. در محرم سال ۱۲۸۵، به‌دنبال بازداشت واعظی که در حال سخنرانی علیه دولت بود، مرحله سوم اعتراضات شروع شد. گروهی از طلاب در مقر پلیس گرد آمدند و در پی درگیری‌ها، یکی از طلاب به ضرب گلوله کشته شد. روز بعد، در حالی که جمعیت زیادی از تجار، اصناف و طلاب برای تشییع پیکر وی از بازار به‌سوی مسجد جامع در حال حرکت بودند، درگیری دیگری بین قزاق‌ها و معترضان رخ داد و بنا به گفتهٔ آبراهامیان، ۲۲ نفر کشته و بیش از ۱۰۰ نفر زخمی شدند. در پی این خشونت‌ها، طباطبایی، بهبهانی و دیگر شخصیت‌های مذهبی تهران را به مقصد قم ترک کردند و تعدادی از تاجران و روحانیان نیز در سفارت انگلستان در باغ قلهک بست نشستند. سفیر وقت انگلیس در یادداشتی به وزارت خارجه این کشور، شمار این عده را بیش از ۱۴ هزار نفر اعلام کرد.[۶۷۲] با پیوستن دانشجویان دارالفنون به بست‌نشینان، سخنرانی‌های متعددی در مورد نظام‌های مشروطه در اروپا انجام می‌شد[۶۷۳] و در پی توصیهٔ اعضایی که تحصیلات جدید داشتند، تأسیس مجلس شورای ملی جایگزین خواستهٔ اولیهٔ معترضان مبنی بر تأسیس عدالتخانه شد.[۶۷۴] دربار، نخست از پذیرش خواسته‌ها سر باز زد، اما در نهایت، سه هفته پس از شروع تحصن در سفارت انگلیس، مظفرالدین شاه، فرمان مشروطیت را امضا کرد و مشیرالدوله را به نخست‌وزیری برگزید.[۶۷۵] تاریخ این رویداد، ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ برابر با ۱۴ جمادی الثانی ۱۳۲۴ بود.[۶۷۶][۱۶۰] فرمان مشروطیت ایران در جنگ جهانی یکم مقالهٔ اصلی: ایران در جنگ جهانی اول دوران رضاشاه مقالهٔ اصلی: رضا شاه جنگ جهانی دوم و اشغال نظامی ایران مقالهٔ اصلی: اشغال ایران در جنگ جهانی دوم نهضت ملی و کودتای اوت ۱۹۵۳/مرداد۱۳۳۲ وقایع سال‌های ۱۳۳۹ تا قیام پانزدهم خرداد۱۳۴۲ ایران در سال‌های ۱۹۶۳/۱۳۴۲ تا ۱۹۷۷/۱۳۵۶ انقلاب فوریهٔ ۱۹۷۹/بهمن۱۳۵۷ مقالهٔ اصلی: انقلاب اسلامی بخشبندی تاریخ ایران نکتهٔ دیگر آنکه معمولاً تاریخ ایران را به دو دورهٔ کلی تاریخ ایران پیش از اسلام و تاریخ ایران پس از اسلام تقسیم می‌کنند.[نیازمند منبع] دو روایت مختلف از تاریخ ایران پیش از اسلام وجود دارد: یکی روایت سنتی که مبتنی بر تواریخ سنتی است (شامل شاهنامه) و از نخستین پادشاه کیومرث (که پادشاه جهان و نه فقط ایران است) آغاز می‌شود و شامل سلسله‌های پادشاهی پیشدادیان، کیانیان، ملوک‌الطوایفی (اشکانیان) و ساسانیان است. این روایت سنتی به یک معنی روایتی اسطوره‌ای از تاریخ ایران است و شامل اطلاعات ذی‌قیمت مردم‌شناسانه و اسطوره‌شناسانه‌است. روایت دیگر روایت مبتنی بر تواریخ خارجی (شامل تواریخ یونانی، ارمنی، رومی) و مدارک و یافته‌های باستانشناسی (شامل کتیبه‌ها و سکه‌ها) و به‌طور کلی روایتی مدرن و علمی‌است. در این روایت خاندان‌های پادشاهی در ایران پیش از اسلام از قرار زیرند: مادها، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان. شاید بسیاری باور ننمایند که از سال سی‌ام هجری که سال مرگ یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی است تا سال ۱۳۴۴ه‍. ق(=۱۳۰۴ه‍.خ) که تاریخ برافتادن قاجاریان می‌باشد در درون حدود طبیعی ایران بیش از یکصد و پنجاه خاندان به استقلال یا نیمه استقلال پادشاهی کرده‌اند و از میان ایشان تنها پنج خاندان سلجوقیان، ایلخانیان، تیموریان، صفویان و افشاریان را می‌توان گفت که بر سراسر ایران حکمروا بودند. از دیگران طاهریان، سامانیان، صفاریان، غزنویان، بوییان، خوارزمشاهیان، ترکمانان، زندیان، قاجاریان اگر چه پادشاهان بزرگ و بنام بودند هیچ‌کدام سراسر ایران را زیر فرمان نداشتند. آن دیگران هم جز خاندان‌های کوچکی نبودند که هر کدام بر یک یا دو ولایت فرمانروا بودند.[۶۷۷] در زمینه دودمان‌ها باید این را به اشاره یادآوری کرد که در یک دوره که آل جلایر نیز بر بخش‌هایی از ایران‌زمین فرمان می‌راندند، حدود بیست دودمان بر ایران فرمانروا بودند. دودمان‌های دوران باستان ماد (آغاز قرن هشتم ق.م. ۵۵۰ ق. م) بنیان‌گذار دیاکو پادشاه بزرگ هووخشتره هخامنشی (۵۵۹ ق.م. - ۳۳۰ ق. م) بنیان‌گذار کوروش بزرگ شاهنشاهان بزرگ داریوش یکم و خشایارشا یکم سلوکیان (۳۳۰ ق.م. - ۱۲۹ ق. م) بنیان‌گذار سلوکوس یکم اشکانیان (۲۴۶ ق.م. - ۲۲۴ م) بنیان‌گذار اشک یکم شاهنشاهان بزرگ مهرداد یکم، مهرداد دوم و بلاش یکم ساسانیان (۲۲۴ م. ۶۵۲ م) بنیان‌گذار اردشیر بابکان شاهنشاهان بزرگ شاپور یکم، شاپور دوم، خسرو یکم و خسرو دوم دودمان‌های پس از اسلام طاهریان (۸۲۰–۸۷۳ م. / ۲۰۵–۲۵۹ ه‍.ق / ۱۹۹–۲۵۲ خ) بنیان‌گذار طاهر ذوالیمینین صفاریان (۸۷۵–۹۰۰ م. / ۲۶۱–۲۸۷ ه‍.ق / ۲۵۴–۲۷۹ خ) بنیان‌گذار یعقوب لیث سامانیان (۸۷۵–۹۹۹ م. / ۲۶۱–۳۸۹ ه‍.ق / ۲۵۴–۳۷۸ خ) بنیان‌گذار نصر یکم شهریاران بزرگ اسماعیل یکم و نصر دوم زیاریان (۹۲۸–۱۰۷۰ م. / ۳۱۵–۴۶۲ ه‍.ق / ۳۰۶–۴۴۹ خ) بنیان‌گذار مرداویج پسر زیار شهریار معروف قابوس بن وشمگیر بوییان (۹۳۲–۱۰۴۹ م. / ۳۲۰–۴۴۰ ه‍.ق / ۳۱۱–۴۲۸ خ) بنیان‌گذار عمادالدوله علی، شهریار بزرگ عضدالدوله غزنویان (۹۹۸–۱۰۴۰ م. / ۳۸۸–۴۳۲ ه‍.ق / ۳۷۷–۴۲۰ خ) بنیان‌گذار سبکتگین، شهریاران بزرگ سلطان محمود و سلطان مسعود سلجوقیان (۱۰۳۸–۱۱۹۴ م / ۴۲۹–۵۹۰ ه‍.ق / ۴۱۷–۵۷۳ خ) بنیان‌گذار طغرل یکم شهریاران بزرگ ملکشاه یکم و احمد سنجر خوارزمشاهیان (۱۰۷۸–۱۲۲۰ م. / ۴۷۰–۶۱۷ ه‍.ق / ۴۵۶–۵۹۹ خ) بنیان‌گذار انوشتکین، شهریار معروف سلطان محمد خوارزمشاه ایلخانیان (۱۲۵۶–۱۳۴۴ م. / ۶۵۴–۷۴۵ ه‍.ق / ۶۳۵–۷۲۳ خ) بنیان‌گذار هولاکوخان، شهریاران بزرگ غازان خان و الجایتو خان تیموریان (۱۳۷۰–۱۴۹۸ م. / ۷۷۱–۹۰۳ ه‍.ق / ۷۴۸–۸۷۷ خ) بنیان‌گذار تیمور گورکانی، شهریار بزرگ شاهرخ گورکانی صفویان (۱۵۰۱–۱۷۳۲ م. / ۹۰۶–۱۱۴۵ ه‍.ق / ۸۷۹–۱۱۱۲ خ) بنیان‌گذار شاه اسماعیل یکم، شهریاران بزرگ شاه تهماسب یکم و شاه عباس یکم افشاریان (۱۷۳۵–۱۷۴۸ م. / ۱۱۴۸–۱۱۶۱ ه‍.ق / ۱۱۱۴–۱۱۲۷ خ): بنیان‌گذار نادرشاه زندیان (۱۷۵۰–۱۷۹۵ م. / ۱۱۶۳–۱۲۰۹ ه‍.ق / ۱۱۲۹–۱۱۷۳ خ) بنیان‌گذار کریم‌خان زند قاجاریان (۱۷۹۵–۱۹۲۵ م. / ۱۲۰۹–۱۳۴۴ ه‍.ق / ۱۱۷۳–۱۳۰۴ خ) بنیان‌گذار آقامحمدخان شهریار بزرگ ناصرالدین شاه سلسله پهلوی (۱۹۲۵–۱۹۷۹ م. / ۱۳۴۴–۱۳۹۹ ه‍.ق / ۱۳۰۴–۱۳۵۷ خ) بنیان‌گذار رضاشاه جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۷ه‍.ش _ تاکنون) بنیان‌گذار سید روح‌الله خمینی و اکنون سید علی خامنه‌ای بازگویی تاریخ ایران در جهان دانش غربی‌ها از تاریخ ایران همیشه دست دوم بوده و به شدت تحت تأثیر دشمنی تاریخ نویسان یونان باستان با ایران قرار دارد. نسل‌های پیاپی تحصیل‌کردگان اروپایی عادت کرده‌اند ایران را از منظر نوشته‌های خصمانه هرودوت و روایات او از جنگ با ایران ببینند. در تاریخ‌نویسی اعراب سنی در مورد ایران هم همین دشمنی و یک‌جانبه‌نویسی دیده می‌شود.[۶۷۸] نقشهٔ آسیا در قرن سیزدهم پیش از میلاد نقشهٔ خاورمیانه در قرن دهم پیش از میلاد نقشهٔ آسیا در قرن ششم پیش از میلاد نقشهٔ آسیا در قرن پنجم پیش از میلاد نقشهٔ آسیا در قرن چهارم پیش از میلاد نقشهٔ آسیا در قرن سوم پیش از میلاد نقشهٔ آسیا در قرن دوم پیش از میلاد نقشهٔ آسیا در قرن یکم پیش از میلاد نقشهٔ آسیا در قرن یکم نقشهٔ آسیا در قرن دوم نقشهٔ آسیا در قرن سوم نقشهٔ آسیا در قرن چهارم نقشهٔ آسیا در قرن پنجم نقشهٔ آسیا در سال ۵۶۵ میلادی نقشهٔ آسیا در قرن ششم نقشهٔ آسیا در قرن هفتم نقشهٔ آسیا در قرن هشتم نقشهٔ آسیا در قرن نهم نقشهٔ آسیا در قرن دهم نقشهٔ آسیا در قرن دوازدهم نقشه‌های ایران در سلسله‌های گوناگون پناهگاه‌ها و دهکده‌های اولیه در نیمه هزاره پنجم پیش از میلاد[۶۷۹] تمدن سفال نخودی رنگ[۶۸۰] مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران[۶۸۱] پادشاهی ماد[۶۸۲] شاهنشاهی هخامنشی[۶۸۳] امپراتوری سلوکی[۶۸۴] شاهنشاهی اشکانی[۶۸۵] شاهنشاهی ساسانی[۶۸۶] سلسله طاهریان[۶۸۷] سلسله صفاریان[۶۸۸] سلسله سامانیان[۶۸۹] آل زیار[۶۹۰] امپراتوری غزنوی[۶۹۲] امپراتوری سلجوقی[۶۹۳] امپراتوری خوارزمشاهی[۶۹۴] ایلخانان[۶۹۵] دوران ملوک‌الطوایفی اول[۶۹۶] امپراتوری تیموری[۶۹۷] دوران ملوک‌الطوایفی دوم[۶۹۸] شاهنشاهی صفوی[۶۹۹] سلسله افشاری (نادرشاه)[۷۰۰] نقشه ایران پس از نادرشاه و سلسله زندیه[۷۰۱] ایران قاجاری[۷۰۲] شاهنشاهی پهلوی (نیمه شمالی ایران)[۷۰۳] شاهنشاهی پهلوی (نیمه جنوبی ایران)[۷۰۴] دودمان‌های ایران جستارهای وابسته ایران پیش از تاریخ تاریخ ایران باستان ایران در دوران خلافت میان دوره ایرانی گاهشمار تاریخ ایران دودمان‌های ایران فهرست شاهان ایران فهرست شهبانوان ایران فهرست جنگ‌های ایران دانش و فناوری در ایران دین در ایران فرهنگ ایرانی مردمان ایرانی‌تبار فلات ایران نقش ایران در تمدن اسلامی حمله اسکندر مقدونی به ایران حمله اعراب به ایران حمله مغول به ایران پانویس ↑ Ch is e se , Pe e ,The decli e of I a shah : i iga io a d e vi o me s i he his o y h p://books.google.com/books?id=ebB_ac13v3UC&pg=PA15&dq=%27G ea e +I a %27+-+we e+always+k ow +i + he+Pe sia +la guage+as+I a shah +o +I a zami &hl=e &sa=X&ei=yMMuT8vBI-eeiQKywo KCg&ved=0CDcQ6AEwAQ#v=o epage&q=%27G ea e %20I a %27%20-%20we e%20always%20k ow %20i %20 he%20Pe sia %20la guage%20as%20I a shah %20o %20I a zami &f=false ↑ Ma ci kowski, Ch is oph ,Shi'i e ide i ies: commu i y a d cul u e i cha gi g social co ex s. h p://books.google.com/books?id=F9khRsDDuX8C&pg=PA83&dq=%27G ea e +I a %27+-+we e+always+k ow +i + he+Pe sia +la guage+as+I a shah +o +I a zami &hl=e &sa=X&ei=E78uT9GfA-zMiQKCooGsCg&ved=0CDIQ6AEwAA#v=o epage&q=%27G ea e %20I a %27%20-%20we e%20always%20k ow %20i %20 he%20Pe sia %20la guage%20as%20I a shah %20o %20I a zami &f=false ↑ "IRAN i. LANDS OF IRAN". E cyclopædia I a ica..mw-pa se -ou pu ci e.ci a io {fo -s yle:i he i }.mw-pa se -ou pu q{quo es:"\"""\"""'""'"}.mw-pa se -ou pu code.cs1-code{colo :i he i ;backg ou d:i he i ;bo de :i he i ;paddi g:i he i }.mw-pa se -ou pu .cs1-lock-f ee a{backg ou d:u l("//upload.wikimedia.o g/wikipedia/commo s/ humb/6/65/Lock-g ee .svg/9px-Lock-g ee .svg.p g") o- epea ;backg ou d-posi io :lef .1em ce e }.mw-pa se -ou pu .cs1-lock-limi ed a,.mw-pa se -ou pu .cs1-lock- egis a io a{backg ou d:u l("//upload.wikimedia.o g/wikipedia/commo s/ humb/d/d6/Lock-g ay-al -2.svg/9px-Lock-g ay-al -2.svg.p g") o- epea ;backg ou d-posi io :lef .1em ce e }.mw-pa se -ou pu .cs1-lock-subsc ip io a{backg ou d:u l("//upload.wikimedia.o g/wikipedia/commo s/ humb/a/aa/Lock- ed-al -2.svg/9px-Lock- ed-al -2.svg.p g") o- epea ;backg ou d-posi io :lef .1em ce e }.mw-pa se -ou pu div[di =l ] .cs1-lock-f ee a,.mw-pa se -ou pu div[di =l ] .cs1-lock-subsc ip io a,.mw-pa se -ou pu div[di =l ] .cs1-lock-limi ed a,.mw-pa se -ou pu div[di =l ] .cs1-lock- egis a io a{backg ou d-posi io :lef .1em ce e }.mw-pa se -ou pu .cs1-subsc ip io ,.mw-pa se -ou pu .cs1- egis a io {colo :#555}.mw-pa se -ou pu .cs1-subsc ip io spa ,.mw-pa se -ou pu .cs1- egis a io spa {bo de -bo om:1px do ed;cu so :help}.mw-pa se -ou pu .cs1-hidde -e o {display: o e;fo -size:100%}.mw-pa se -ou pu .cs1-visible-e o {fo -size:100%}.mw-pa se -ou pu .cs1-subsc ip io ,.mw-pa se -ou pu .cs1- egis a io ,.mw-pa se -ou pu .cs1-fo ma {fo -size:95%}.mw-pa se -ou pu .cs1-ke -lef ,.mw-pa se -ou pu .cs1-ke -wl-lef {paddi g-lef :0.2em}.mw-pa se -ou pu .cs1-ke - igh ,.mw-pa se -ou pu .cs1-ke -wl- igh {paddi g- igh :0.2em} ↑ I e a io al Jou al of Middle Eas S udies (2007), 39: pp 307-309 Copy igh © 2007 Camb idge U ive si y P ess h p://jou als.camb idge.o g/ac io /displayAbs ac ?f omPage=o li e&aid=1009412 ↑ La ge, Ch is ia . Jus ice, Pu ishme a d he Medieval Muslim Imagi a io . Camb idge S udies i Islamic Civiliza io . Camb idge U ive si y P ess. ISBN 9780521887823. La ge: "I fu he es ic he scope of his s udy by focusi g o he la ds of I aq a d g ea e Pe sia (i cludi g Khwā azm, T a soxa ia, a d Afgha is a )." ↑ Gobi eau, Joseph A hu ; O'Do oghue, Da iel. Gobi eau a d Pe sia: A Love S o y. ISBN 1-56859-262-0. A chived f om he o igi al o 3 Novembe 2013. Re ieved 8 Ju e 2017. O'Do oghue: "...all se i he g ea e Pe sia/I a which i cludes Afgha is a ". ↑ Shiels, S a (2004). S a Shiels o ce ifugal pumps: collec ed a icles f om "Wo ld Pumps" magazi e. Elsevie . pp. ۱۱–۱۲, ۱۸. ISBN 1-85617-445-X. Shiels: "Du i g he Sassa id pe iod he e m E a shah was employed o de o e he egio also k ow as G ea e I a ..." Also: "... he Abbasids, who wi h Pe sia assis a ce assumed he P ophe 's ma le a d a sfe ed hei capi al o Baghdad h ee yea s la e ; hus, o a si e close o his o ic C esipho a d eve olde Babylo , he calipha e was es ablished wi hi he bou ds of G ea e Pe sia." ↑ Richa d N. F ye, i e view by Asieh Namda , CNN, 20 Oc obe 2007. "I spe all my life wo ki g i I a . a d as you k ow I do ' mea I a of oday, I mea G ea e I a , he I a which i he pas , ex e ded all he way f om Chi a o bo de s of Hu ga y a d f om o he Mo golia o Mesopo amia". [۱] [۲] بایگانی‌شده در ۲ ژوئن ۲۰۱۱ توسط Wayback Machi e ↑ Richa d Nelso F ye, The Ha va d Theological Review, Vol. 55, No. 4 (Oc . , 1962), pp. 261-268 h p://www.js o .o g/pss/1508723 I use he e m I a i a his o ical co ex [...]Pe sia would be used fo he mode s a e, mo e o less equivale o "wes e I a ". I use he e m "G ea e I a " o mea wha I suspec mos Classicis s a d a cie his o ia s eally mea by hei use of Pe sia - ha which was whi i he poli ical bou d ies of S a e uled by I a ia s. ↑ هگل، جورج (٢٠٠٤). فلسفه تاریخ. Cou ie Co po a io . شابک ۹۷۸۰۴۸۶۴۳۷۵۵۲..mw-pa se -ou pu ci e.ci a io {fo -s yle:i he i }.mw-pa se -ou pu q{quo es:"\"""\"""'""'"}.mw-pa se -ou pu code.cs1-code{colo :i he i ;backg ou d:i he i ;bo de :i he i ;paddi g:i he i }.mw-pa se -ou pu .cs1-lock-f ee a{backg ou d:u l("//upload.wikimedia.o g/wikipedia/commo s/ humb/6/65/Lock-g ee .svg/9px-Lock-g ee .svg.p g") o- epea ;backg ou d-posi io : igh .1em ce e ;paddi g- igh :1em;paddi g-lef :0}.mw-pa se -ou pu .cs1-lock-limi ed a,.mw-pa se -ou pu .cs1-lock- egis a io a{backg ou d:u l("//upload.wikimedia.o g/wikipedia/commo s/ humb/d/d6/Lock-g ay-al -2.svg/9px-Lock-g ay-al -2.svg.p g") o- epea ;backg ou d-posi io : igh .1em ce e ;paddi g- igh :1em;paddi g-lef :0}.mw-pa se -ou pu .cs1-lock-subsc ip io a{backg ou d:u l("//upload.wikimedia.o g/wikipedia/commo s/ humb/a/aa/Lock- ed-al -2.svg/9px-Lock- ed-al -2.svg.p g") o- epea ;backg ou d-posi io : igh .1em ce e ;paddi g- igh :1em;paddi g-lef :0}.mw-pa se -ou pu div[di =l ] .cs1-lock-f ee a,.mw-pa se -ou pu div[di =l ] .cs1-lock-subsc ip io a,.mw-pa se -ou pu div[di =l ] .cs1-lock-limi ed a,.mw-pa se -ou pu div[di =l ] .cs1-lock- egis a io a{backg ou d-posi io :lef .1em ce e ;paddi g-lef :1em;paddi g- igh :0}.mw-pa se -ou pu .cs1-subsc ip io ,.mw-pa se -ou pu .cs1- egis a io {colo :#555}.mw-pa se -ou pu .cs1-subsc ip io spa ,.mw-pa se -ou pu .cs1- egis a io spa {bo de -bo om:1px do ed;cu so :help}.mw-pa se -ou pu .cs1-hidde -e o {display: o e;fo -size:100%}.mw-pa se -ou pu .cs1-visible-e o {fo -size:100%}.mw-pa se -ou pu .cs1-subsc ip io ,.mw-pa se -ou pu .cs1- egis a io ,.mw-pa se -ou pu .cs1-fo ma {fo -size:95%}.mw-pa se -ou pu .cs1-ke -lef ,.mw-pa se -ou pu .cs1-ke -wl-lef {paddi g-lef :0.2em}.mw-pa se -ou pu .cs1-ke - igh ,.mw-pa se -ou pu .cs1-ke -wl- igh {paddi g- igh :0.2em} صفحه ١٧٣ The Pe sia s a e fi s His o ical People ;Pe sia was he fi s Empi e ha passed away. ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ E cyclopædia B i a ica E cyclopedia A icle: Media a cie egio , I a ↑ «تنها اثر به جا مانده مادها». موزه علوم و فناوری جمهوری اسلامی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ ژانویهٔ ۲۰۱٥. ↑ h p://s5.picofile.com/file/8151866626/IRANVEJ.pdf.h ml ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ h ps://i a ologie.com/ he-his o y-page/ he-la d-of-i a -a d-ea ly-civilisa io s/ خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «ToolAu oGe Ref2» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ h p://bigba gpage.com/scie ce-co e /ایران-300-میلیون-سال-پیش/?p i =pdf ↑ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ ژوئن ۲۰۱۷. ↑ «پیش‌ازتاریخ» [باستان‌شناسی] هم‌ارزِ «p ehis o y, p ehis o ic»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. جواد میرشکاری، ویراستار. دفتر ششم. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۷۵۳۱-۸۵-۶ (ذیل سرواژهٔ پیش‌ازتاریخ) ↑ Re f ew, Coli . P ehis o y The Maki g Of The Huma Mi d. New Yo k: Mode Lib a y,2008. P i . ↑ Da yaee, “The Oxfo d Ha dbook of I a ia His o y”, 13-14. ↑ Vekua A, Lo dkipa idze D, Righ mi e GP, Agus i J, Fe i g R, Maisu adze G, Mouskhelishvili A, Nio adze M, De Leo MP, Tappe M, Tvalch elidze M, Zollikofe C (2002). "A ew skull of ea ly Homo f om Dma isi, Geo gia". Scie ce. 297 (5578): 85–9. doi:10.1126/scie ce.1072953. PMID 12098694.نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (li k) ↑ Lo dkipa idze, David; Jashashvili, Tea; Vekua, Abesalom; de Leó , Ma cia S. Po ce; Zollikofe , Ch is oph P. E.; Righ mi e, G. Philip; Po ze , He ma ; Fe i g, Reid; Oms, O iol; Tappe , Ma ha; Bukhsia idze, Maia; Agus i, Jo di; Kahlke, Ralf; Kiladze, Gocha; Ma i ez-Nava o, Bie ve ido; Mouskhelishvili, Alexa de ; Nio adze, Medea; Rook, Lo e zo (2007). "Pos c a ial evide ce f om ea ly Homo f om Dma isi, Geo gia". Na u e. 449 (7160): 305–310. doi:10.1038/ a u e06134. ISSN 0028-0836. ↑ Lo dkipa idze D, Vekua A, Fe i g R, Righ mi e GP, Agus i J, Kiladze G, Mouskhelishvili A, Nio adze M, Po ce de MS, Tappe M, Zollikofe CP (Ap il 2005). "A h opology: he ea lies oo hless homi i skull". Na u e. 434 (7034): 717& dash, 8. doi:10.1038/434717b. PMID 15815618. ↑ فریدون بیگلری‎. "Ga j Pa : The fi s evide ce fo Lowe Paleoli hic occupa io i he Sou he Caspia Basi , I a ". Re ieved 2020-03-27. ↑ Da yaee, “The Oxfo d Ha dbook of I a ia His o y”, 14. ↑ Paleoli hic Age i I a , F a k Hole, by I a ica ↑ فریدون بیگلری‎. "Ga j Pa : The fi s evide ce fo Lowe Paleoli hic occupa io i he Sou he Caspia Basi , I a ". Re ieved 2020-03-27. ↑ Paleoli hic Age i I a , F a k Hole, by I a ica ↑ «ANCIENT IRAN MUSEUM by Ali Majdfa ». PBase (به انگلیسی). بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۳-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۸. ↑ J. D. Vig e; J. Pe e s; D. Helme (2002). Fi s S eps of A imal Domes ica io , P oceedi gs of he 9 h Co fe e ce of he I e a io al Cou cil of A chaeozoology. Oxbow Books, Limi ed. ISBN 978-1-84217-121-9. ↑ Da yaee, “The Oxfo d Ha dbook of I a ia His o y”, 14-15. ↑ Paleoli hic Age i I a , F a k Hole, by I a ica ↑ Da yaee, “The Oxfo d Ha dbook of I a ia His o y”, 14-15. ↑ Paleoli hic Age i I a , F a k Hole, by I a ica ↑ Da yaee, “The Oxfo d Ha dbook of I a ia His o y”, 14-15. ↑ رفیع فر, برادوستی، فرهنگ. ↑ Da yaee, “The Oxfo d Ha dbook of I a ia His o y”, 14-15. ↑ Paleoli hic Age i I a , F a k Hole, by I a ica ↑ Da yaee, “The Oxfo d Ha dbook of I a ia His o y”, 14-15. ↑ Paleoli hic Age i I a , F a k Hole, by I a ica ↑ Da yaee, “The Oxfo d Ha dbook of I a ia His o y”, 15. ↑ His o y of Huma i y: P ehis o y a d he begi i gs of civiliza io p.256 ↑ ۴۲٫۰ ۴۲٫۱ وارویک بال، 'فهرست پایگاه‌های باستان‌شناسیِ افغانستان'، جلد ۱، ۱۹۸۲، ص. ۸۶ خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «Refe e ceA» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام hamshah io li e وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام is a وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ «Neoli hic Age i I a , F a k Hole, by I a ica». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۷. ↑ «NEOLITHIC AGE IN IRAN». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۶-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۱۲. ↑ «NEOLITHIC AGE IN IRAN – E cyclopaedia I a ica». www.i a icao li e.o g. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۸. ↑ M. A., A h opology; B. Ed., Illi ois S a e U ive si y; Twi e , Twi e . "The Syllaba y of he Gilgamesh Epic a d Hammu abi's Code". Though Co. Re ieved 2020-03-28. ↑ "Eme ge ce of Ag icul u e i he Foo hills of he Zag os Mou ai s of I a ", by Simo e Riehl, Mohse Zeidi, Nicholas J. Co a d – U ive si y of Tübi ge , publica io 10 May 2013. ↑ «P ess TV - I a fi ds wo ld's oldes sc ip ». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۸ مارس ۲۰۰۸. ↑ «CHN | News». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱۷ مارس ۲۰۰۸. ↑ h p://g oups.google.com/g oup/his o yof amil/b owse_ h ead/ h ead/23840a2363ca11a3 ↑ «"Ji of I sc ip io ", Oldes Evide ce of W i e La guage - Pe sia Jou al Cul u e A chaeological His o y A A chaeology cu lu al his o y ews & I a ia cu lu e ewspape ». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ آوریل ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۰۹. ↑ «S udy of he a cie I dus sc ip ». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ آوریل ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۷ مارس ۲۰۰۸. ↑ Ji of : A Los Ki gdom of …? ↑ A cie Sc ip s: A icles A chive ↑ A chaeologis s Have Discove ed The Wo ld's Oldes I sc ip io I Ji of ↑ Abdi 2012‏:‎23 ↑ BRONZE AGE – E cyclopaedia I a ica 1989 ↑ Abdi 2012‏:‎23 ↑ Abdi 2012‏:‎28 ↑ Abdi 2012‏:‎28 ↑ Abdi 2012‏:‎28 ↑ Helwi g 2006‏:‎35-48. ↑ BRONZE AGE – E cyclopaedia I a ica 1989. ↑ «Neoli hic Age i I a , F a k Hole, by I a ica». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۷. ↑ ارفعی، عبدالمجید. «بخشی از گفتگوهای چند سال پیش دربارهٔ ایلام / ایلام با دکتر عبدالمجید ارفعی». وبگاه خردگان. دریافت‌شده در ۱۹ اوت ۲۰۲۰.عیلام را نباید با «ع» نوشت بلکه باید با «الف» نوشت، زیرا در زبان ایلامی «ع» نداریم. ↑ یادکرد خالی (کمک) ↑ دانشگاه فرانکفورت آلمان. "Old Pe sia Co pus, Pa No. 8, Tex : DB1". h p:// i us.u i-f a kfu .de. Ex e al li k i |وبگاه= (help) ↑ ELAM. ↑ 2700 BC: a fi s dy as y c ea es he Elami e ki gdom ( o Semi ic) i wes e Pe sia wi h capi al i Susa sca uffi.com ↑ 2700 BC: a fi s dy as y c ea es he Elami e ki gdom ( o Semi ic) i wes e Pe sia wi h capi al i Susa sca uffi.com ↑ ۷۳٫۰۰ ۷۳٫۰۱ ۷۳٫۰۲ ۷۳٫۰۳ ۷۳٫۰۴ ۷۳٫۰۵ ۷۳٫۰۶ ۷۳٫۰۷ ۷۳٫۰۸ ۷۳٫۰۹ ۷۳٫۱۰ ۷۳٫۱۱ ۷۳٫۱۲ ۷۳٫۱۳ ۷۳٫۱۴ ۷۳٫۱۵ CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 i a icao li e.o g خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «i a icao li e.o g» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «i a icao li e.o g» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «i a icao li e.o g» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ G ug i, V; Ba aglia, V; Hooshia Kasha i, B; Pa olo, S; Al-Zahe y, N e al. (2012). "A cie Mig a o y Eve s i he Middle Eas : New Clues f om he Y-Ch omosome Va ia io of Mode I a ia s". PLoS ONE. 7 (7): e41252. doi:10.1371/jou al.po e.0041252. PMC 3399854. PMID 22815981. ↑ پیرنیا، ایران باستان، ۱۱۸. ↑ «تقدیم به جویندگان راه حق». وبگاه محمد برای مسیح. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مارس ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۴ بهمن ۱۳۸۶. ↑ هینتس، شهریاری ایلام، ۱۸. ↑ میرسعیدی، تاریخ ایران باستان، ۲۰۹. ↑ هینتس، شهریاری ایلام، ۶۰. ↑ هینتس، شهریاری ایلام، ۱۲۲. ↑ هینتس، شهریاری ایلام، ۱۰۵. ↑ هینتس، شهریاری ایلام، ۱۰۵. ↑ میرسعیدی، تاریخ ایران باستان، ۱۹۳. ↑ دیاکونوف، عیلام، ۱۹. ↑ دیاکونوف، عیلام، ۳۰. ↑ هینتس، دنیای گمشدهٔ عیلام، ۳۱. ↑ هینتس، دنیای گمشدهٔ عیلام، ۳۹–۴۰. ↑ هینتس، دنیای گمشدهٔ عیلام، ۳۷ و ۵۷. ↑ هینتس، دنیای گمشدهٔ عیلام، ۳۳–۴۰. ↑ هینتس، دنیای گمشدهٔ عیلام، ۵۰. ↑ هینتس، دنیای گمشدهٔ عیلام، ۴۸–۴۹. ↑ هینتس، دنیای گمشدهٔ عیلام، ۱۹. ↑ هینتس، دنیای گمشدهٔ عیلام، ۲۱. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۱۰۹. ↑ هینتس، یافته‌های تازه از ایران باستان، ۳۶. ↑ در تاریکی هزاره‌ها، ایرج اسکندری، ناشر: نگاه. ↑ تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا.آ. گرانتوسکی - م.آ. داندامایو، مترجم، کیخسرو کشاورزی، ناشر: مروارید ۱۳۸۵ - (ص: ‎ ۲۴–۴۸) ↑ ایران زمین؛ زیگورات چغازنبیل (ایسکانیوز، ۲۷آبان۱۳۸۶) ↑ The Ques fo he O igi s of Vedic Cul u e: The I do-A ya Mig a io Deba e, Edwi B ya , 2001 ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام B ya , Edwi 2001 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ نسب، وحدتی؛ انواری، زهره؛ فتیده، قمری؛ الاسلامی، شیخ؛ اکبری، محمدتقی؛ لسانی، نغمه (۲۰۱۷-۰۳-۲۱). «بازنگری ورود آریایی‌ها به فلات ایران در پرتو آگاهی‌های جدید ژنتیکی (گورستان گوهرتپه، بهشهر)». پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران. ۷ (۱): ۱۱۷–۱۴۳. doi:10.22059/ija .2017.65922. شاپا 2251-8193. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۰۷.‏ ↑ «بازنگری ورود آریایی‌ها به فلات ایران در پرتو آگاهی‌های جدید ژنتیکی (گورستان گوهرتپه، بهشهر)». نشریه پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران. ۷ (۱): ۱۱۷–۱۴۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۰۷.‏ ↑ Quiles، Ca los (۲۰۱۸-۰۵-۲۲). «Cope hage g oup: Ge ma ic a d Bal o-Slavic f om Bell Beake ; I do-A a olia homela d i he Caucasus». I do-Eu opea .eu (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۱. ↑ Quiles، Ca los (۲۰۱۷-۱۱-۱۸). «The e ewed 'Ku ga model' of K is ia K is ia se a d he Da ish school: "The I do-Eu opea Co ded Wa e Theo y"». I do-Eu opea .eu (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۱. ↑ «S o y of mos mu de ous people of all ime evealed i a cie DNA | New Scie is ». www. ewscie is .com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۶. ↑ Kaza as (2013), The Collapse of he AIT ↑ "Paleoli hic Co i ui y Theo y - Wikipedia". e .m.wikipedia.o g. Re ieved 2019-12-08. ↑ ۱۰۸٫۰ ۱۰۸٫۱ ۱۰۸٫۲ ۱۰۸٫۳ ۱۰۸٫۴ ۱۰۸٫۵ ۱۰۸٫۶ ۱۰۸٫۷ Walli ga, H. T. (2007), "A cie Navies, Pe sia", i Ha e do f, Joh J. (ed.), The Oxfo d E cyclopedia of Ma i ime His o y, Oxfo d U ive si y P ess, doi:10.1093/ac ef/9780195130751.001.0001, ISBN 978-0-19-530740-5. خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «:0» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «:0» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «:0» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ Thomas V. Gamk elidze a d V.V. Iva ov. The Ea ly His o y of I do-Eu opea La guages (به E glish).نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (li k) ↑ «Why do so ma y g oups seem o be poli ically i ves ed i he P o o I do-Eu opea u heima heo ies? - Quo a». www.quo a.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۸. ↑ قرشی، ایران نامک، نگرشی نو به تاریخ و نام ایران، ۲۰۰. ↑ قرشی، ایران نامک، نگرشی نو به تاریخ و نام ایران، ۱۹۹. ↑ قرشی، ایران نامک، نگرشی نو به تاریخ و نام ایران، ۱۹۴. ↑ قرشی، ایران نامک، نگرشی نو به تاریخ و نام ایران، ۱۹۶. ↑ قرشی، ایران نامک، نگرشی نو به تاریخ و نام ایران، ۲۰۰. ↑ قرشی، ایران نامک، نگرشی نو به تاریخ و نام ایران، ۱۹۹. ↑ قرشی، ایران نامک، نگرشی نو به تاریخ و نام ایران، ۱۹۹. ↑ فره‌وشی، ایرانویج، ۳۳. ↑ Ma ga ya , Asho ; De e ko, Mi oslava; Hovha isya , H a ; Malya chuk, Bo is; Helle , Rasmus; Khacha ya , Za uhi; Ave isya , Pavel; Badalya , Rube ; Bobokhya , A se (2017-07-10). "Eigh Mille ia of Ma ili eal Ge e ic Co i ui y i he Sou h Caucasus". Cu e biology: CB. 27 (13): 2023–2028.e7. doi:10.1016/j.cub.2017.05.087. ISSN 1879-0445. PMID 28669760. ↑ Zimme ، Ca l (۲۰۱۸-۰۳-۲۰). «David Reich U ea hs Huma His o y E ched i Bo e» (به انگلیسی). The New Yo k Times. شاپا 0362-4331. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۲۶. ↑ Holmes، Ia (۲۰۱۸-۰۴-۲۵). «Wha Happe s Whe Ge e icis s Talk Sloppily Abou Race». The A la ic (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۲۶. ↑ Reich، David (۲۰۱۸-۰۳-۲۳). «Opi io | How Ge e ics Is Cha gi g Ou U de s a di g of 'Race'» (به انگلیسی). The New Yo k Times. شاپا 0362-4331. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۲۶. ↑ «Who We A e a d How We Go He e by David Reich eview – ew fi di gs f om a cie DNA | Scie ce a d a u e books | The Gua dia ». amp- hegua dia -com.cd .ampp ojec .o g. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۲۶. ↑ «Wo ld's mos -spoke la guages may have a ise i a cie I a | New Scie is ». www. ewscie is .com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۶. ↑ «Wo ld's mos -spoke la guages may have a ise i a cie I a | New Scie is ». www. ewscie is .com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۶. ↑ Damgaa d, Pe e de Ba os; Ma i ia o, Rui; Kamm, Jack; Mo e o-Maya , J. Víc o ; K oo e , Guus; Pey o , Michaël; Ba jamovic, Gojko; Rasmusse , Simo ; Zacho, Claus (2018-06-29). "The fi s ho se he de s a d he impac of ea ly B o ze Age s eppe expa sio s i o Asia". Scie ce. 360 (6396). doi:10.1126/scie ce.aa 7711. ISSN 0036-8075. PMID 29743352. ↑ سبزدشت؛ در برابر واژه اِستِپ (وامواژه فرانسوی) برابرهای فرهنگستان زبان فارسی. فرهنگ واژه‌های مصوّب فرهنگستان - دفتر پنجم. بخش اوّل: فارسی. تهران ↑ Quiles، Ca los (۲۰۱۸-۰۵-۱۰). «No la ge-scale s eppe mig a io i o A a olia; ea ly Yam a mig a io s a d MLBA b ough LPIE dialec s i Asia». I do-Eu opea .eu (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۳. ↑ Wa g, Chua -Chao; Rei hold, Sabi e; Kalmykov, Alexey; Wissgo , A je; B a d , Guido; Jeo g, Choo gwo ; Che o e , Olivia; Fe y, Ma hew; Ha ey, Eadaoi (2019-02-04). "A cie huma ge ome-wide da a f om a 3000-yea i e val i he Caucasus co espo ds wi h eco-geog aphic egio s". Na u e Commu ica io s. 10 (1): 590. doi:10.1038/s41467-018-08220-8. ISSN 2041-1723. ↑ "Ge e ic evide ce f om he Sou h Caucasus egio shows su p isi g lo g- e m s abili y". phys.o g. Re ieved 2019-12-13. ↑ Habe , Ma c; Mezzavilla, Massimo; Xue, Yali; Comas, David; Gaspa i i, Paolo; Zalloua, Pie e; Tyle -Smi h, Ch is (2016-06). "Ge e ic evide ce fo a o igi of he A me ia s f om B o ze Age mixi g of mul iple popula io s". Eu opea Jou al of Huma Ge e ics. 24 (6): 931–936. doi:10.1038/ejhg.2015.206. ISSN 1476-5438. Check da e values i : |da e= (help) ↑ «Maykop cul u e». www.da el.com.h . دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲. ↑ The Caucasus g oups a e ge e ically simila o co empo a eous popula io s sou h of i , sugges i g ha – u like oday – he Caucasus ac ed as a b idge a he ha a i su mou able ba ie o huma moveme ↑ Wa g, Chua -Chao; Rei hold, Sabi e; Kalmykov, Alexey; Wissgo , A je; B a d , Guido; Jeo g, Choo gwo ; Che o e , Olivia; Fe y, Ma hew; Ha ey, Eadaoi (2018-05-16). "The ge e ic p ehis o y of he G ea e Caucasus". bioRxiv: 322347. doi:10.1101/322347. ↑ در برابر واژه اِستِپ (وامواژه فرانسوی) برابرهای فرهنگستان زبان فارسی. فرهنگ واژه‌های مصوّب فرهنگستان - دفتر پنجم. بخش اوّل: فارسی. تهران. ↑ K is ia se , K is ia . "I vasio aus de S eppe". ↑ Wa g, Chua -Chao; Rei hold, Sabi e; Kalmykov, Alexey; Wissgo , A je; B a d , Guido; Jeo g, Choo gwo ; Che o e , Olivia; Fe y, Ma hew; Ha ey, Eadaoi (2018-05-16). "The ge e ic p ehis o y of he G ea e Caucasus". bioRxiv: 322347. doi:10.1101/322347. ↑ «استوارنامه و پیشینه پژوهشی دانشگاهی کریستینسن در زمینه باستانشناسی پیش از تاریخ اروپا». ↑ «I vasio aus de S eppe». DER SPIEGEL. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۳. ↑ Quiles، Ca los (۲۰۱۸-۰۵-۲۲). «Cope hage g oup: Ge ma ic a d Bal o-Slavic f om Bell Beake ; I do-A a olia homela d i he Caucasus». I do-Eu opea .eu (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۱. ↑ Quiles، Ca los (۲۰۱۷-۱۱-۱۸). «The e ewed 'Ku ga model' of K is ia K is ia se a d he Da ish school: "The I do-Eu opea Co ded Wa e Theo y"». I do-Eu opea .eu (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۱. ↑ «S o y of mos mu de ous people of all ime evealed i a cie DNA | New Scie is ». www. ewscie is .com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۶. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۴۰۵. ↑ ۱۴۴٫۰ ۱۴۴٫۱ ۱۴۴٫۲ ۱۴۴٫۳ ۱۴۴٫۴ ۱۴۴٫۵ ۱۴۴٫۶ ۱۴۴٫۷ ۱۴۴٫۸ ۱۴۴٫۹ David Sacks; Oswy Mu ay; Lisa R. B ody; Oswy Mu ay; Lisa R. B ody (2005). a cie G eek wo ld. I fobase Publishi g. pp. 256. ISBN 978-0-8160-5722-1. ↑ Schmi ، DEIOCES. ↑ Schmi ، DEIOCES. ↑ دیاکونوف، تاریخ ماد، ۲۵۳. ↑ دیاکونوف، تاریخ ماد، ۲۴۷. ↑ دیاکونوف، تاریخ ماد، ۲۵۲ و ۲۵۳. ↑ Ra da, Ha dbuch de Wel geschich e, 278. ↑ دیاکونوف، تاریخ ماد، ۲۶۶. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۴۰۵. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۳۸۷. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۳۸۸. ↑ دیاکونوف، تاریخ ماد، ۲۸۰. ↑ Diako off, CYAXARES. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۳۹۵. ↑ Schmi , ASTYAGES. ↑ بریان، امپراتوری هخامنشی، ۳۸–۳۹. ↑ ۱۶۰٫۰۰ ۱۶۰٫۰۱ ۱۶۰٫۰۲ ۱۶۰٫۰۳ ۱۶۰٫۰۴ ۱۶۰٫۰۵ ۱۶۰٫۰۶ ۱۶۰٫۰۷ ۱۶۰٫۰۸ ۱۶۰٫۰۹ ۱۶۰٫۱۰ ۱۶۰٫۱۱ «تاسیس نخستین نیروی دریایی جهان در دوره داریوش هخامنشی». ایرنا. ۲۰۱۹-۱۲-۳۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۵-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۹. خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «:2» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ دیاکونوف، تاریخ ماد، ۲۶۶ و ۲۷۳. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۳۸۷. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۳۸۷. ↑ دیاکونوف، تاریخ ماد، ۲۷۲ و ۲۷۳. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۳۸۷. ↑ علیف، پادشاهی ماد، ۳۸۷ و ۳۸۸. ↑ دیاکونوف، تاریخ ماد، ۲۷۲ و ۲۷۳. ↑ ۱۶۸٫۰ ۱۶۸٫۱ ۱۶۸٫۲ ۱۶۸٫۳ ۱۶۸٫۴ ۱۶۸٫۵ ۱۶۸٫۶ ۱۶۸٫۷ Calmeye , Media A a d A chi ec u e. خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «ToolAu oGe Ref1» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ Ge i o, The Medes, 11. ↑ ۱۷۰٫۰ ۱۷۰٫۱ ۱۷۰٫۲ Musca ella, Media A , 112. خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «:4» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ «تنها اثر به جا مانده مادها». موزه علوم و فناوری جمهوری اسلامی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ ژانویهٔ ۲۰۱٥. ↑ Ha ma a, Rise of Pe sia Empi e, 13. ↑ نیبرگ، دین‌های ایران باستان، ۳۴۲. ↑ نیبرگ، دین‌های ایران باستان، ۳۷۴. ↑ Shahbazi, Clo hi g I Media pe iod. ↑ دیاکونوف، تاریخ ماد، ۳۳۶–۳۳۷. ↑ Shahbazi, Clo hi g I Media pe iod. ↑ Shahbazi, Clo hi g I Media pe iod. ↑ رضایی باغ‌بیدی، تاریخ زبان‌های ایرانی، ۵۵. ↑ اشمیت، راهنمای زبان‌های ایرانی، ۱۵۷. ↑ زرشناس، میراث ادبی روایی در ایران باستان، ۹. ↑ زرشناس، ایران، تاریخ، فرهنگ، هنر، ۱۱۵–۱۱۶. ↑ رضایی باغ‌بیدی، تاریخ زبان‌های ایرانی، ۵۶. ↑ رضایی باغ‌بیدی، زبان مادی، ۶۵۱–۶۵۲. ↑ داندامایف، تاریخ سیاسی هخامنشیان، 18. ↑ La Pa se ava Empi e, P.B ia ,IA ,1984.P.71-118 ↑ رضاییان، فرزین (۱۳۸۶)، هفت رخ فرخ ایران، انتشارات دایره سبز، ص. ۵۳ پارامتر |چاپ= اضافه است (کمک) ↑ La ges empi e, by pe ce age of wo ld popula io , Gui ess Wo ld Reco ds ↑ علیرضا شاهپور شهبازی (۱۳۸۴)، راهنمای مستند تخت جمشید، به کوشش بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد.، تهران: انتشارات سفیران و انتشارات فرهنگسرای میردشتی، ص. ۱۱، شابک ۴-۶-۹۱۹۶۰-۹۶۴ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک) پارامتر |چاپ= اضافه است (کمک) ↑ «La ges empi e by pe ce age of wo ld popula io ». Gui ess Wo ld Reco ds (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۳۰. ↑ علیرضا شاهپور شهبازی (۱۳۸۴)، راهنمای مستند تخت جمشید، به کوشش بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد.، تهران: انتشارات سفیران و انتشارات فرهنگسرای میردشتی، ص. ۱۹، شابک ۴-۶-۹۱۹۶۰-۹۶۴ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک) پارامتر |چاپ= اضافه است (کمک) ↑ ایسنای خوزستان ↑ A chailogische Mi elu ge aus I a , Vol.1, Ka l Shefold,(Be li 1968), P.54. ↑ «دربارهٔ سنگ‌نوشته داریوش بزرگ در بیستون». وبگاه پژوهش‌های ایرانی. ۲۰ تیر ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۱. ↑ علیرضا شاهپور شهبازی (۱۳۸۴)، راهنمای مستند تخت جمشید، به کوشش بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد.، تهران: انتشارات سفیران و انتشارات فرهنگسرای میردشتی، ص. ۲۲، شابک ۴-۶-۹۱۹۶۰-۹۶۴ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک) پارامتر |چاپ= اضافه است (کمک) ↑ پیرنیا، تاریخ باستانی ایران، ۱۱۴. ↑ بردیا (۲۰۱۸-۰۵-۰۵). «واقعیت نبرد ترموپیل چیست؟». تاریخ پارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۰۸. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 320. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 323. ↑ هینتس، یافته‌های تازه از ایران باستان، 101. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 325. ↑ Bache heime , Avi (2018), Old Pe sia : Dic io a y, Glossa y a d Co co da ce, Joh Wiley & So s, p. 198, ISBN 978-1-70537-349-1. ↑ Fa okh, Kaveh (2007). Shadows i he Dese : A cie Pe sia a Wa . Osp ey Publishi g. pp. 68–69. ISBN 978-1-84603-108-3. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 304. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 305. ↑ "The Da ius Seal". B i ish Museum. ↑ "Da ius' seal: pho o – Livius". www.livius.o g. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 306. ↑ Pose e ، La p emie e domi a io Pa se e Egyp e، 117-129. ↑ He odo us Book III, 89–95 ↑ A chibald, Zosia; Davies, Joh K.; Gab ielse , Vi ce (2011). The Eco omies of Helle is ic Socie ies, Thi d o Fi s Ce u ies BC. Oxfo d U ive si y P ess. p. 404. ISBN 978-0-19-958792-6. ↑ "INDIA RELATIONS: ACHAEMENID PERIOD – E cyclopaedia I a ica". i a icao li e.o g. ↑ ابوذری، م. (١٣٨٠) آشنایی با میراث فرهنگی هنری ایران، تهران، سازمان پژوهش فرهنگی. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 402. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 406. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 408. ↑ Bayo , R. (۲۰۱۱). «Mul icul u al Ame ica: A E cyclopedia of he Newes Ame ica s, Volume 2». صص. ۱۰۷۴، Cy us “ he G ea ” (k ow o I a ia s as Kou osh), was he٫٫٫. دریافت‌شده در ۹ ژوئیه ۲۰۱۵. ↑ P eview Cy us The G ea - Spe a P oduc io s makes films abou his o y's u old s o ies Cy us he G ea Movie ↑ Huma Righ s Day, 10 Decembe ۲۰۰۷ ↑ THE IRANIAN: U i ed Na io s, Kofi A a , I a ia s, Cy us, Huma Righ s ↑ Fi s decla a io of huma igh s’ o ou five ci ies i he U i ed S a es ↑ ۲۲۲٫۰ ۲۲۲٫۱ علیرضا اسدی. «اقتصاد در عصر هخامنشیان» (PDF). فصل نامه آموزش تاریخ. دریافت‌شده در ۱۵ آگوست ۲۰۱۴. ↑ رومن گیرشمن. ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1386، چاپ هجدهم. ص 209 ↑ اسدی، کورش و پانته آ شکوه عشق و عصمت، 225. ↑ اسدی، کورش و پانته آ شکوه عشق و عصمت، 226. ↑ علیرضا اسدی. ایجاد اقتصاد نوین تجاری در بین سه قاره، اقتصاد در عصر هخامنشیان. قسمت اول، هفته نامه نجوا. سال چهاردهم، شمارهٔ ۵۰۰، شنبه ۲۳ فروردین ۱۳۹۳، ص5 ↑ علیرضا اسدی. «اقتصاد در عصر هخامنشیان» (PDF). فصل نامه آموزش تاریخ. دریافت‌شده در ۱۵ آگوست ۲۰۱۴. ↑ S ople ، E ep e eu s a d Empi e، 151. ↑ [۳] ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 340. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 340. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 341. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 342. ↑ «E cyclopedia I a ica ~ Achaeme id Judicial a d Legal Sys ems». ↑ S. E. Hol z, “Neo-Babylo ia Decisio Reco ds a d Rela ed Docume s: Typological, P ocedu al a d Compa a ive Aspec s,” Ph.D. diss. , U iv. of Pe sylva ia, 2006, published as Neo-Babylo ia Cou P ocedu e, Cu eifo m Mo og aphs 38, Leide , 2009. ↑ F. R. Magdale e, O he Scales of Righ eous ess: Neo-Babylo ia T ial Law a d he Book of Job, B ow Judaic S udies 348, P ovide ce, R.I. , 2007. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 313. ↑ هرودوت، تاریخ هرودوت، 365. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 314. ↑ امپراتوری پارس باستان، مایکل برگن-مترجم ایران نعمتی-ص۱۳۵شابک:۱-۱۲-۶۳۲۳-۶۰۰-۹۷۸ ↑ ۲۴۱٫۰ ۲۴۱٫۱ «داریوش هخامنشی و کانال سوئز». سایت آفتاب. دریافت‌شده در ۱۱ آذر ۱۳۷۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)[پیوند مرده] ↑ ۲۴۲٫۰ ۲۴۲٫۱ «قنات "قصبه" میراث دار تمدنی ۲۵۰۰ ساله». خبرگزاری مهر. ۷ خرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۴. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 337. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 338. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 338. ↑ هینتس، داریوش و ایرانیان، 339. ↑ ذکاء، «یکی دیگر از رازهای…»، هنر و مردم، ۱۹. ↑ Nik ami, Kamal-Aldi ; Hozhab i, Ali (2020). A chaeology of I a i he His o ical Pe iod. Sp i ge Na u e. pp. viii. ISBN 978-3-030-41776-5. ↑ Ecks ei , A hu M. (2009). Medi e a ea A a chy, I e s a e Wa , a d he Rise of Rome. U ive si y of Califo ia P ess. p. 106. ISBN 978-0-520-25992-8. ↑ CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 i a icao li e.o g ↑ Taagepe a, Rei (1979). "Size a d Du a io of Empi es: G ow h-Decli e Cu ves, 600 B.C. o 600 A.D.". Social Scie ce His o y. 3 (3/4): 121. doi:10.2307/1170959. JSTOR 1170959. ↑ پیرنیا، ص ۱۵۲ ↑ زرین کوب، ص ۲۰۵ ↑ پیرنیا، ص ۱۵۴ ↑ پیرنیا، ص ۱۵۵ ↑ زرین کوب، ص ۲۱۰ ↑ ۲۵۷٫۰ ۲۵۷٫۱ Ul ich Wilcke (1967). Alexa de he G ea . W.W. No o & Compa y. p. 146. ISBN 978-0-393-00381-9. ↑ Taagepe a, Rei (1979). "Size a d Du a io of Empi es: G ow h-Decli e Cu ves, 600 B.C. o 600 A.D". Social Scie ce His o y. 3 (3/4): 123. doi:10.2307/1170959. JSTOR 1170959. A supe imposi io of he maps of Achaeme id a d Alexa de 's empi es shows a 90% ma ch, excep ha Alexa de 's ealm eve eached he peak size of he Achaeme id ealm. ↑ Taagepe a, Rei (1979). "Size a d Du a io of Empi es: G ow h-Decli e Cu ves, 600 B.C. o 600 A.D". Social Scie ce His o y. 3 (3/4): 123. doi:10.2307/1170959. JSTOR 1170959. A supe imposi io of he maps of Achaeme id a d Alexa de 's empi es shows a 90% ma ch, excep ha Alexa de 's ealm eve eached he peak size of he Achaeme id ealm. ↑ «CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1». i a ica. ۲ آذر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲ آذر ۱۳۹۳. ↑ Jo es, Ke e h Raymo d (2006). P ovi cial eac io s o Roma impe ialism: he af e ma h of he Jewish evol , A.D. 66–70, Pa s 66–70. U ive si y of Califo ia, Be keley. p. 174. ISBN 978-0-542-82473-9. ... a d he G eeks, o a leas he G eco-Macedo ia Seleucid Empi e, eplace he Pe sia s as he Eas e e s. ↑ Socie y fo he P omo io of Helle ic S udies (Lo do , E gla d) (1993). The Jou al of Helle ic s udies, Volumes 113–114. Socie y fo he P omo io of Helle ic S udies. p. 211. The Seleucid ki gdom has adi io ally bee ega ded as basically a G eco-Macedo ia s a e a d i s ule s hough of as successo s o Alexa de . ↑ Baski , Judi h R.; Seeski , Ke e h (2010). The Camb idge Guide o Jewish His o y, Religio , a d Cul u e. Camb idge U ive si y P ess. p. 37. ISBN 978-0-521-68974-8. The wa s be wee he wo mos p omi e G eek dy as ies, he P olemies of Egyp a d he Seleucids of Sy ia, u al e ably cha ge he his o y of he la d of Is ael…As a esul he la d of Is ael became pa of he empi e of he Sy ia G eek Seleucids. ↑ Glubb, Joh Bago (1967). Sy ia, Leba o , Jo da . Thames & Hudso . p. 34. OCLC 585939. I addi io o he cou a d he a my, Sy ia ci ies we e full of G eek busi essme , ma y of hem pu e G eeks f om G eece. The se io pos s i he civil se vice we e also held by G eeks. Al hough he P olemies a d he Seleucids we e pe pe ual ivals, bo h dy as ies we e G eek a d uled by mea s of G eek officials a d G eek soldie s. Bo h gove me s made g ea effo s o a ac immig a s f om G eece, he eby addi g ye a o he acial eleme o he popula io . ↑ CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 i a icao li e.o g ↑ Head, 1982, p.20 ↑ Cha io is, 2006, p.86 ↑ Head, 1982, p.23 ↑ Cha io is, 2006, p.85 ↑ Ba -Kochva, 1989, p.191 ↑ G iffi h, 1935, p.153 ↑ Ba -Kochva,1979, p.59-62 ↑ Seku da, 2001, p.89 ↑ Polybius 5.79.4 ↑ Camb idge A cie His o y: Volume VII, 1984, p.190 ↑ Polybius 30.25.3 ↑ Ta , 1980, p.184 ↑ I Macc.6.35 ↑ Seku da, 2001, p.98 ↑ Wa e s 1974, p. 424. ↑ " oughly wes e Khu asa " Bicke ma 1983, p. 6. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام :30 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ ۲۸۳٫۰ ۲۸۳٫۱ «Ki gship ii. Pa hia Pe iod». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۱۲-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۳۱. ↑ تمدن ایران ساسانی، و.گ. لوکونین، ترجمه، تهران ۱۳۵۰، بنگاه ترجمه و نشر کتاب. ↑ Pe sia Empi e.i fo ↑ Cu is 2007, pp. 14–15; see also Ka ouzia 2009, p. 45 ↑ Ga hwai e 2005, p. 85; Cu is 2007, pp. 14–15 ↑ ۲۸۸٫۰ ۲۸۸٫۱ Cu is 2007, p. 11 ↑ Ga hwai e 2005, pp. 80–81; see also Cu is 2007, p. 21 a d Schlumbe ge 1983, p. 1030 ↑ Schlumbe ge 1983, p. 1030 ↑ Biva 1983, p. 56 ↑ ۲۹۲٫۰ ۲۹۲٫۱ ۲۹۲٫۲ ۲۹۲٫۳ B osius 2006, p. 127 ↑ ۲۹۳٫۰ ۲۹۳٫۱ ۲۹۳٫۲ B osius 2006, p. 128 ↑ B osius 2006, p. 127; see also Schlumbe ge 1983, pp. 1041–1043 ↑ ابوذری، م. (١٣٨٠) آشنایی با میراث فرهنگی هنری ایران، تهران، سازمان پژوهش فرهنگی. ↑ دیاکونف، میخائیل. م (۱۳۴۶). تاریخ ایران باستان. بنگاه ترجمه و نشر کتاب (ترجمه روحی ارباب). ↑ The Baghdad Ba e y, The Museum of U Na u al Mys e y ↑ Wo ld Mys e ies.com ↑ ۲۹۹٫۰ ۲۹۹٫۱ ۲۹۹٫۲ ماهنامه پیام دریا، ماهنامه اطلاعات علمی، مقاله اختراعات ایرانیان در پهنه دریانوردی و نجوم (جعفر سپهری) ↑ h p://books.google.com/books?id=hISACjsS3FsC&pg=PA66&dq=pa hia +ba e y#v=o epage&q=pa hia %20ba e y&f=false ↑ h p://books.google.com/books?id=5mT06u90 R0C&pg=PA136&dq=pa hia +ba e y#v=o epage&q=pa hia %20ba e y&f=false ↑ h p://books.google.com/books?id=fSbRZu GbF4C&pg=PA130&dq=pa hia +ba e y#v=o epage&q=pa hia %20ba e y&f=false ↑ آوات ابراهیمی، سعیده صیادی (۲۸ مرداد ۱۳۸۹). «بررسی تطبیقی مجلس مهستان دوره اشکانی بامجلس اول مشروطه» (PDF). جام جم. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۲ مه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۰ مه ۲۰۱۴. ↑ ۳۰۴٫۰ ۳۰۴٫۱ نوشیروان کیهانی زاده. «برقرارشدن دمکراسی در ایران در مارس سال ۱۷۳ پیش از میلاد و تأسیس مِهستان به پیشنهاد مهرداد یکم، شاه اشکانی». دریافت‌شده در ۱۰ مه ۲۰۱۴. ↑ زهرا محمدی (۱۰ آذر ۱۳۸۸). «مهستان، مجلس دوهزار ساله ایران». تبیان. دریافت‌شده در ۱۰ مه ۲۰۱۴. ↑ B osius 2006, pp. 116, 122; Sheldo 2010, pp. 231–232 ↑ ۳۰۷٫۰ ۳۰۷٫۱ Ke edy 1996, p. 84 ↑ Wa g 2007, pp. 99–100 ↑ B osius 2006, p. 120; Ga hwai e 2005, p. 78; Ku z 1983, p. 561. ↑ Cu is 2007, pp. 7–25; Sellwood 1983, pp. 279–298 ↑ B osius 2006, p. 103 ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام cu is_2007_8 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ Sellwood 1983, p. 280 ↑ Sellwood 1983, p. 282 ↑ Bö m, He i g. "He sche u d Eli e i de Spä a ike, i : H. Bö m - J. Wiesehöfe (eds.), Commu a io e co e io. S udies i he La e Roma , Sasa ia , a d Ea ly Islamic Nea Eas , Düsseldo f: Wellem 2010, pp. 159ff". Commu a io E Co e io: S udies i he La e Roma , … (به E glish).نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (li k) ↑ a -a e a.com، بازدید: ژوئن ۲۰۱۰. ↑ P oceedi gs of he 21s I e a io al Co g ess of Byza i e S udies: Lo do , 21-26 Augus , 2006 (به E glish). Alde sho . p. 29. ISBN 9780754657408. OCLC 65766287.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (li k) ↑ روزگاران: تاریخ ایران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوی، زرین‌کوب، عبدالحسین، ص 305 ↑ ایران در زمان ساسانیان - آرتور کریستین سن - ISBN 964-351-285-1، صفحهٔ ۱۱۰ ↑ ایران در زمان ساسانیان - آرتور کریستین سن - ISBN 964-351-285-1، صفحهٔ ۶۹ ↑ سقوط المدائن & چاپ سوم سال ۱۹۸۴, p. ۴۰۳–۴۰۴ ↑ F ye 2005, p. 461 ↑ Da yaee، ۳. ↑ Fa okh 2007, p. 178 ↑ Za i koob 1999, p. 194 198 ↑ Fa okh 2007, p. 180 ↑ Da yaee، ۳. ↑ F ye, 2005 & p-465 466 ↑ F ye 2005, p. 466 467 ↑ "5.1-6". Livius.o g. 2007-07-08. Re ieved 2013-12-16. ↑ Dodgeo -G ea ex-Lieu 2002, p. 24 28 ↑ F ye 1993, p. 124 ↑ Da yaee، ۴. ↑ Da yaee، ۶. ↑ Za i koob 1999, p. 197 ↑ F ye 1968, p. 128 ↑ Aga hias, His o ies, 25, 2-5 a sla ed by Dodgeo -G ea ex-Lieu (2002), I, 126 ↑ Za i koob 1999, p. 206 ↑ Da yaee، ۱۷. ↑ Da yaee، ۱۷. ↑ Blockley 1998, p. 421 ↑ F ye 1968, p. 137 138 ↑ ۳۴۳٫۰ ۳۴۳٫۱ "Richa d F ye "The His o y of A cie I a "". Fo dham.edu. Re ieved 2013-12-16. ↑ Fo mo e o he efo ms of Khos au I, visi h p://www.i a chambe .com/his o y/a icles/ efo ms_of_a ushi va .php. ↑ Robi so , The New Camb idge His o y of Islam, 73. ↑ نژاد اکبری مهربان، شاهنشاهی ساسانیان، ۱۱۵. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام :7 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ آژند، ایران باستان، ۱۷۵. ↑ آرتور کریستینسن، ایران در زمان ساسانیان ISBN 964-351-285-1 صفحه:267 ↑ ایران در زمان ساسانیان - آرتور کریستینسن - ISBN 964-351-285-1 صفحه ۲۱۷–۲۲۷ ↑ سواره نظام زبده ارتش ساسانی، ص ۵ ↑ سواره نظام زبده ارتش ساسانی، ص ۶ ↑ D . Kaveh Fa okh-Sassa ia Eli e Caval y ↑ تاریخ تمدن ایران ساسانی ص38 ↑ ^ Wilcox, Pe e (1986). Rome's E emies: Pa hia s a d Sassa id Pe sia s (Me -a -A ms). 3. Osp ey Publishi g. ↑ جزیره دانش - تالار ایران- - ایران باستان ↑ ساسانیان نخبگان سواره آگهی 224-642 توسط کاوه فرخ؛ p. 6 بایگانی‌شده در آوریل ۱۷, ۲۰۱۵ توسط Wayback Machi e ↑ ۳۵۸٫۰ ۳۵۸٫۱ Dmi iev, Vladimi A. (1 May 2019). "'They a e i he habi of saili g i big c af s': wha ki ds of wa ships did he Sasa ids use?". I e a io al Jou al of Ma i ime His o y. 31 (2): 222–232. doi:10.1177/0843871419842050. ISSN 0843-8714. Re ieved 14 Feb ua y 2020. ↑ Dmi iev, Vladimi A. (1 Novembe 2017). "The Sasa ia Navy evisi ed: A u w i e chap e i I a 's mili a y his o y". I e a io al Jou al of Ma i ime His o y. 29 (4): 727–737. doi:10.1177/0843871417726966. ISSN 0843-8714. Re ieved 14 Feb ua y 2020. ↑ Da yaee, Tou aj. Sasa ia Pe sia. p. 137. ↑ Da yaee, Tou aj. Sasa ia Pe sia. p. 139. ↑ «باستان‌شناسان برای یافتن امتداد دیوار گرگان و «تمیشه» به خزر می‌روند». خبرگزاری میراث فرهنگی. ۲۳ خرداد ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۰۸. ↑ ایران در زمان ساسانیان- ترجمه رشید یاسمی، چاپ اول، تهران، ۱۳۱۷ش، یکی از برجسته‌ترین آثار کریستن. ↑ ایران در زمان ساسانیان- ترجمه رشید یاسمی، چاپ اول، تهران، ۱۳۱۷ش، اثر کریستن سن. ↑ ایران در زمان ساسانیان- ترجمه رشید یاسمی، چاپ اول، تهران، ۱۳۱۷ش، اثر کریستن سن. ↑ [h ps://books.google. l/books?id=9DolDwAAQBAJ&pg=PA100& edi _esc=y#v=o epage&q&f=false The O igi s of Highe Lea i g: ↑ تاریخ تمدن ویل دورانت، جلد۴-عصر ایمان، کتاب اول، فصل هفتم-ایرانیان، I-جامعه ساسانیان ↑ ابوذری، م. (١٣٨٠) آشنایی با میراث فرهنگی هنری ایران، تهران، سازمان پژوهش فرهنگی. ↑ کتاب پژوهش‌هایی در شناخت هنر ایران صفحهٔ ۴۱۰ ↑ h ps:// bsh.basu.ac.i /a icle_2399.h ml ↑ [۴] ↑ His o y of civiliza io s of Ce al Asia, v. 3: The C oss oads of civiliza io s, P48. ↑ تورج دریایی. شاهنشاهی ساسانی. ترجمه مرتضی ثاقب فر. تهران: انتشارات ققنوس، 1390، چاپ پنجم، ص 118. ↑ تاریخ ایران کمبریج، از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، جلد سوم قسمت اول. ویراستار جی.آ. بویل. ترجمه حسن انوشه. تهران: انتشارات امیر کبیر، 1368، ص 679. ↑ تورج دریایی. شاهنشاهی ساسانی. ترجمه مرتضی ثاقب فر. تهران: انتشارات ققنوس، 1390، چاپ پنجم، صص 118-119. ↑ Da yaee، ۱۴۲. ↑ رضا. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. ص ۸۷ ↑ ادبیات ساسانی، ص ۱۵ ↑ "DABUYIDS – E cyclopaedia I a ica". I a icao li e.o g. Re ieved 2013-12-16. ↑ ĀL-E BĀVAND (BAVANDIDS), a dy as y uli g Ṭaba es ā (Māza da ā ) f om a leas he 2 d/8 h ce u y u il 750/1349. I claimed desce f om Bāv, allegedly a g a dso of Kāʾūs, so of he Sasa ia ki g Kavāḏ. J. Ma kwa (Ē ā šah , p. 128) sugges ed ha he family may a he be desce ded f om a Zo oas ia p ies of Ray a he u of he 6 h ce u y. Acco di g o he lege da y p ehis o y of he dy as y, Bāv came o Ṭaba es ā a he ime of he A ab co ques of I a a d was elec ed by he people as hei ule . He expelled he A ab i ude s a d eig ed fo fif ee yea s befo e bei g mu de ed. His so Soh āb (So ḵāb) af e wa ds was c ow ed ki g i Pe īm (la e Fe īm) a d buil a palace ea by. Fe īm o Šah īā kūh i he eas e mou ai a ge of Ṭaba es ā became he eside ial ow of he ea ly Bava dids. The dy as y is commo ly divided i o h ee successive b a ches., W. Madelu g, “ĀL-E BĀVAND,” E cyclopædia I a ica, I/7, pp. 747-753; a upda ed,” E cyclopædia I a ica, o li e edi io ↑ "BADUSPANIDS – E cyclopaedia I a ica". I a icao li e.o g. Re ieved 2013-12-16. ↑ S okvis A.M.H.J. ,, pp. 112, 129. ↑ Rodi so (2002), p. 28 ↑ * Li gs (1983), pp. 43–44 B ockopp (2010), p. 32 B ow (2003), pp. 72–73 ↑ * شهیدی (۱۳۷۹)، صص ۴۱–۴۲ B ow (2009), p. 56 Guillaume (1955), p. 117 [ارجاع دست دوم] ↑ The Camb idge His o y of Islam (1977), p. 36 ↑ شهیدی (۱۳۷۹)، ص ۴۹ ↑ Robi so , The New Camb idge His o y of Islam, 188-189. ↑ Esposi o (2002), p. 80 ↑ Neus e , So , B ockopp, (2000), p. 219 ↑ Robi so , The New Camb idge His o y of Islam, 189-192. ↑ Robi so , The New Camb idge His o y of Islam, 192. ↑ Madelu g, Successio o Muhammad. ↑ «تبدیل تاریخ». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۴. ↑ موسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی، «خلافت»، دانشنامه جهان اسلام. ↑ Robi so , The New Camb idge His o y of Islam, xxiii. ↑ Böwe i g, The P i ce o E cyclopedia of Islamic Poli ical Though , 81-82. ↑ El o L. Da iel, CONVERSION ii. Of I a ia s o Islam, E cyclopedia I a ica ↑ Richa d F ye, The Golde Age of Pe sia, p. 69, 71 ↑ بامداد اسلام، ص ۸۸ ↑ شبارو, عصام محمد (1995م). الدولة العربیَّة الإسلامیَّة الأولی (۱-٤۱هـ/٦۲۳-٦٦۱م) (3 ed.). بیروت-لبنان: دارالنهضة العربیَّة. p. 267. Check da e values i : |yea = (help) ↑ ۴۰۲٫۰ ۴۰۲٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام تاریخ الطبری1 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ هیکل، الصدیق أبی بکر، ص 206 ↑ هیکل، الصدیق أبی بکر، ص 208-209 ↑ العقاد 2002, p. 141 ↑ العقاد 2002, p. 144 ↑ هیکل، الصدیق أبی بکر، ص 210-212 ↑ ۴۰۸٫۰ ۴۰۸٫۱ Mo o y 2005, p. 224 ↑ «فتح الحیرة أول جزیة فی الإسلام». بایگانی‌شده از اصلی در 16 ژوئن 2018. دریافت‌شده در 31-12-2010. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک) ↑ Mo o y 2005, p. 233 ↑ Mo o y 2005, p. 192 ↑ هیکل، الصدیق أبی بکر، ص 220 ↑ Jaques 2007, p. 18 ↑ الوجیز فی الخلافة الراشدة (زبان عربی) & چاپ نخست در سال ۲۰۰۶, p. 21 ↑ الوجیز فی الخلافة الراشدة & چاپ نخست سال ۲۰۰۶, p. 22 ↑ معرکة اجنادین بایگانی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۶ توسط Wayback Machi e. سایت رخدادهایی از اسلام (به زبان عربی)، مدیر: راغب السرجانی. تاریخ انتشار ۱-۵-۲۰۰۶. تاریخ بازبینی ۲۷-۶-۲۰۱۲. ↑ I fa Shahid (1996). Review of Wal e E. Kaegi (1992), Byza ium a d he Ea ly Islamic Co ques s. Jou al of he Ame ica O ie al Socie y 116 (4), p. 784. ↑ Wal o 2003, p. 28 ↑ ۴۱۹٫۰ ۴۱۹٫۱ ۴۱۹٫۲ ۴۱۹٫۳ ۴۱۹٫۴ ۴۱۹٫۵ ۴۱۹٫۶ ۴۱۹٫۷ ۴۱۹٫۸ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام EI1 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ کتاب درسی تاریخ اسلام فصل هفتم ص 88 chap.sch.i ↑ Hou a i, Albe , A His o y of he A ab Peoples P23, Fabe a d Fabe , 1991. ↑ مهاجر، تحلیلی بر نبرد قادسیه، ۲۲۴. ↑ مشکور، تاریخ ساسانیان‌جلد(۲)، ۱۳۳۴–۱۳۳۵. ↑ پطروشفسکی، تاریخ ایران: ایران در سده‌های میانه، ۱۴. ↑ آشتیانی، تاریخ مفصّل ایران از صدر اسلام تا انقراض قاجاریّه، ۵۲. ↑ رجبی، سده‌های گمشده‌جلد(۲)، ۳۲_۳۳. ↑ پیگولوسکایا، تاریخ ایران (از دوران باستان تا پایان سدهٔ هجدهم میلادی، ۱۵۴. ↑ کالسنیکوف، ایران در آستانهٔ سقوط ساسانیان، ۵۲. ↑ کتاب "نهاوند: بقیادة النعمان بن مقرن المزنی"، نویسنده: شوقی ابو خلیل. ص23. چاپ سوم سال ۱۹۷۹، انشارات دارالفکر. ↑ تاریخ ایران بعد از اسلام، زرین‌کوب، ص ۳۳۱ ↑ سقوط المدائن & چاپ سوم سال ۱۹۸۴, p. ۴۰۳–۴۰۴ ↑ ۴۳۲٫۰ ۴۳۲٫۱ Pella , Ch (July 19, 2011). "ABŪ LOʾLOʾA". I a ica. Re ieved 2012-07-25. خطای یادکرد: برچسب نامعتبر؛ نام «I a ica» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ محمد قبَّانی (1426 هـ/2006): الوجیز فی الخلافة الراشدة، ص56. دارالفتح، دار وحی القلم، دمشق - سوریا. ↑ Madelu g, Successio o Muhammad, 70–72. ↑ Madelu g, Successio o Muhammad, 70–72. ↑ Dakake, Cha isma ic Commu i y, 41. ↑ Mome , I oduc io o Shi‘i Islam, 21. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام محمود شاکر2 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ Madelu g, Successio o Muhammad, 70–72. ↑ محمد قبٌانی (1426 هـ/۲۰۰۶): الوجیز فی الخلافة الراشدة، ص۵۹. ↑ محمود شاکر (۱۴۲۱ هـ/۲۰۰۰م): التاریخ الإسلامی - ج ۳: الخلفاء الراشدون، ص۲۲۵. ↑ محمود شاکر (1421 هـ/2000م): التاریخ الاسلامی - ج ۳: الخلفاء الراشدون، ص۲۲۶. ↑ محمد قبَّانی (۱۴۲۶ هـ/۲۰۰۶): الوجیز فی الخلافة الراشدة، ص۶۵. ↑ محمد قبَّانی (1426 هـ/2006): الوجیز فی الخلافة الراشدة، ص66. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام تاریخ الخلفاء الراشدین2 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ ۴۴۶٫۰ ۴۴۶٫۱ محمد قبَّانی (1426 هـ/2006): الوجیز فی الخلافة الراشدة، ص72. ↑ Madelu g, Successio o Muhammad, 119. ↑ محمود شاکر (1421 هـ/2000م): التاریخ الإسلامی - ج 3: الخلفاء الراشدون، مرجع سابق، ص241. ↑ محمود شاکر (1421 هـ/2000م): التاریخ الإسلامی - ج 3: الخلفاء الراشدون، مرجع سابق، ص242. ↑ Madelu g, Successio o Muhammad, 269. ↑ Poo awala, “ʿAlī b. Abī Ṭāleb”, I a ica. ↑ Poo awala, “ʿAlī b. Abī Ṭāleb”, I a ica. ↑ Madelu g, Successio o Muhammad, 141. ↑ Madelu g, Successio o Muhammad, 148–49. ↑ Vaglie i, Lau a Veccia (1986). "ALI B. ABl TALIB". E cyclopaedia of Islam. ۱ (seco d ed.). Leide : E. J. B ill. ↑ ۴۵۶٫۰ ۴۵۶٫۱ Mo o y, “ARAB ii”, 2:‎ 203–210. ↑ C o e، The Na ivis P ophe s of Ea ly Islamic I a ، 4-6. ↑ C o e، The Na ivis P ophe s of Ea ly Islamic I a ، 4-6. ↑ دریایی، سقوط ساسانیان، 72. ↑ Mo o y, “ARAB ii”, EI2. ↑ Poo awala, “ʿAlī b. Abī Ṭāleb”, I a ica. ↑ Veccia Vaglie i, “ʿAlī b. Abī Ṭālib”, EI2. ↑ Veccia Vaglie i, “ʿAlī b. Abī Ṭālib”, EI2. ↑ Nas , “ʿAlī”, B i a ica. ↑ Veccia Vaglie i, “Ib Muld̲j̲am”, EI2. ↑ Madelu g, “ḤASAN B. ʿALI B. ABI ṬĀLEB”, 12:‎ 26–27. ↑ Madelu g, “ḤASAN B. ʿALI B. ABI ṬĀLEB”, 12:‎ 26–27. ↑ Madelu g, “ḤASAN B. ʿALI B. ABI ṬĀLEB”, 12:‎ 26–27. ↑ Madelu g, “ḤASAN B. ʿALI B. ABI ṬĀLEB”, 12:‎ 26–27. ↑ التاریخ الإسلامی - 4 -: العهد الأموی 1982, p. 119-122 ↑ التاریخ الإسلامی - 4 -: العهد الأموی 1982, p. 119-122 ↑ شبارو, عصام محمد (1995). الدولة العربیَّة الإسلامیَّة الأولی (۱-٤۱هـ/٦۲۳-٦٦۱م) (3 ed.). بیروت-لبنان: دارالنهضة العربیَّة. p. 370. ↑ Ea ly Islamic Wo ld Umayyad Calipha e [۵] ↑ نهضت شعوبیه؛ ص ۱۴۶و تاریخ ایران بعد از اسلام؛ ص۳۵۲ ↑ تاریخ ایران بعد از اسلام؛ ص ۳۵۳ ↑ نهضت شعوبیه؛ ص ۱۴۵ ↑ Camb idge His o y of I a , by Richa d Nelso F ye, Abdolhosei Za i koub, e al. Sec io o The A ab Co ques of I a a d. Vol 4, 1975. Lo do . p.46 ↑ Ki ab al-Agha i (الاغانی), vol 4, p.423 ↑ The Remai i g Sig s of Pas Ce u ies (الآثار الباقیة عن القرون الخالیة), pgs.35–36 a d 48. ↑ مفتخری، ۱۳۹۲، ص۸۲ ↑ B ow e, Edwa d. Islamic Medici e, 2002, p. 16, شابک ‎۸۱−۸۷۵۷۰−۱۹−۹ ↑ Camb idge His o y of I a , by Richa d Nelso F ye, Abdolhosei Za i koub, e al. Sec io o The A ab Co ques of I a a d i s af e ma h. Vol 4, 1975. Lo do . p. 42 ↑ صدیقی، جنبش‌های دینی ایرانی، 40-41. ↑ مفتخری 1392، ص 82 ↑ Pe e se 2002, p. 295. ↑ Talgam 2004, pp. 48ff. ↑ The Abbasid Revolu io agai s he Umayyad Calipha e adop ed black fo i s āyaʾ fo which hei pa isa s we e called he musawwids. Taba i (1995), Ja e McAuliffe, ed., Abbāsid Au ho i y Affi med, 28, SUNY, p. 124 Thei ivals chose o he colou s i eac io ; amo g hese, fo ces loyal o Ma wa II adop ed ed. Pa icia C o e (2012). The Na ivis P ophe s of Ea ly Islam. p. 122.. The choice of black as he colou of he Abbasid Revolu io was al eady mo iva ed by he "black s a da ds ou of Kho asa " adi io associa ed wi h he Mahdi. The co as of whi e vs. black as he Umayyad vs. Abbasid dy as ic colou ove ime developed i whi e as he colou of Shia Islam a d black as he colou of Su i Islam: "The p osely es of he ʿAbbasid evolu io ook full adva age of he escha ological expec a io s aised by black ba e s i hei campaig o u de mi e he Umayyad dy as y f om wi hi . Eve af e he ʿAbbasids had iumphed ove he Umayyads i 750, hey co i ued o deploy black as hei dy as ic colou ; o o ly he ba e s bu he headd esses a d ga me s of he ʿAbbasid caliphs we e black ... The ubiqui ous black c ea ed a s iki g co as wi h he ba e s a d dy as ic colo of he Umayyads, which had bee whi e ... The Ismaili Shiʿi e cou e -calipha e fou ded by he Fa imids ook whi e as i s dy as ic colo , c ea i g a visual co as o he ʿAbbasid e emy ... whi e became he Shiʿi e colo , i delibe a e opposi io o he black of he ʿAbbasid 'es ablishme '." Ja e Ha haway, A Tale of Two Fac io s: My h, Memo y, a d Ide i y i O oma Egyp a d Yeme , 2012, p. 97f. Af e he evolu io , Islamic apocalyp ic ci cles admi ed ha he Abbasid ba e s would be black bu asse ed ha he Mahdi's s a da d would be black a d la ge . David Cook (2002). S udies i Muslim Apocalyp ic, p. 153. A i-Abbasid ci cles cu sed " he black ba e s f om he Eas ", "fi s a d las ". Pa icia C o e (2012). The Na ivis P ophe s of Ea ly Islam. p. 243. ↑ "ABŪ MOSLEM ḴORĀSĀNĪ – E cyclopaedia I a ica". www.i a icao li e.o g. A chived f om he o igi al o 22 Novembe 2015. Re ieved 20 Novembe 2015. ↑ Ya sha e ، The Pe sia P ese ce i he Islamic Wo ld، 66. ↑ Ea ly Islamic s a e le e s: he ques io of au he ici y, p. 238, by Wadad al-Qadi ↑ Ca field, Robe L. (2002). Tu ko-Pe sia i His o ical Pe spec ive. Camb idge U ive si y P ess. p. 5. ISBN 978-0-521-52291-5. ↑ «Hol , Pe e M. (1984). "Some Obse va io s o he 'Abbāsid Calipha e of Cai o". Bulle i of he School of O ie al a d Af ica S udies. U ive si y of Lo do . 47 (3): 501–507». ↑ El–Hib i, “The Empi e i I aq”, Camb idge His o y of Islam, 269–271. ↑ ۴۹۴٫۰ ۴۹۴٫۱ ۴۹۴٫۲ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام فروخ وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ ۴۹۵٫۰ ۴۹۵٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام islampedia وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام b i a ica وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام i a ica وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ El–Hib i, “The Empi e i I aq”, Camb idge His o y of Islam, 282. ↑ سمنانی، هارون الرشید و مروری بر کارنامه امویان و عباسیان، صص۱۴۱–۱۶۵–۲۰۹–۲۳۹. ↑ خضری، تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه، صص۵۸–۶۰. ↑ زرین کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، صص۴۴۱–۴۴۶. ↑ El–Hib i, “The Empi e i I aq”, Camb idge His o y of Islam, 283–285. ↑ فرای، عصر زرین فرهنگ ایران، ۲۰۵. ↑ Coope & Yue 2008, p. 215 ↑ خوانساری، محمد باقر (1390قمری). روضات الجنات. ۶. اسماعیلیان. ص. ۳۱۵. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک) ↑ خضری، تاریخ خلافت عباسی، ۷۴.اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۹۶.نفیسی، تاریخ خاندان طاهری، ۷–۷۶، ۳–۸۲. ↑ باسورث، تاریخ ایران کمبریج، صص ۶۷، ۸۴. ↑ باسورث، تاریخ سیستان، ۲۱۴. ↑ فرای، عصر زرین فرهنگ ایران، ۲۰۶. ↑ خضری، تاریخ خلافت عباسی، ۷۵. ↑ اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، صص ۱۳۶، ۱۳۹، ۴۳–۱۴۱، ۳۶–۳۳۵. ↑ التون، تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان، ۱۹۷. ↑ مفتخری و زمانی، تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان، صص ۱۴۸، ۱۵۰. ↑ زرین‌کوب، دو قرن سکوت، ۱۹۲. ↑ اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ۱۰۱. ↑ Fo s e , “ABU’L-ṬAYYEB ṬĀHER”, E cyclopædia I a ica. ↑ زرین‌کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، صص ۴۹۵، ۴۹۹. ↑ نفیسی، تاریخ خاندان طاهری، صص ۱۲۵، ۱۴۱، ۱۴۳، ۴۹–۱۴۵. ↑ Boswo h, “Ṭāhi b. al-Ḥusay ”, E cyclopaedia of Islam. ↑ خضری، تاریخ خلافت عباسی، ۷۵. ↑ اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، صص ۱۴۵، ۱۵۴. ↑ زرین‌کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۵۰۳. ↑ نفیسی، تاریخ خاندان طاهری، ۱۷۱. ↑ باسورث، تاریخ ایران کمبریج، ۸۴. ↑ فرای، عصر زرین فرهنگ ایران، ۲۰۶. ↑ خضری، تاریخ خلافت عباسی، صص ۷۵، ۹۰. ↑ اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، صص ۵۶–۱۵۴، ۱۵۹، ۳۲۰، ۳۳۶. ↑ التون، تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان، ۱۹۷. ↑ مفتخری و زمانی، تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان، صص ۱–۱۵۰. ↑ زرین‌کوب، دو قرن سکوت، ۱۹۲. ↑ اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ۱۰۱. ↑ Fo s e , “ABU’L-ṬAYYEB ṬĀHER”, E cyclopædia I a ica. ↑ زرین‌کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، صص ۹۶–۴۹۵، ۵۰۳. ↑ نفیسی، تاریخ خاندان طاهری، صص ۴۹–۱۴۸، ۱۶۷، ۱۷۱. ↑ Boswo h, “Ṭāhi b. al-Ḥusay ”, E cyclopaedia of Islam. ↑ باسورث، تاریخ ایران کمبریج، صص ۸۴، ۳۲۳. ↑ فرای، عصر زرین فرهنگ ایران، صص ۲۰۶، ۲۰۸. ↑ اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، صص ۱۵۶، ۱۵۹، ۳۰۴، ۳۳۷. ↑ التون، تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان، ۱۹۷. ↑ مفتخری و زمانی، تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان، صص ۱–۱۵۰. ↑ Boswo h, “Ṭāhi b. al-Ḥusay ”, E cyclopaedia of Islam. ↑ اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۱۵۶، ۲۰–۳۱۹.مفتخری و زمانی، تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان، ۱۵۰.زرین‌کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۵۰۴.نفیسی، تاریخ خاندان طاهری، ۴۹–۱۴۸، ۱۷۲. ↑ اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۱۱۹، ۱۵۶. ↑ باسورث، تاریخ ایران کمبریج، ۸۴، ۳۲۳.فرای، عصر زرین فرهنگ ایران، ۲۰۶، ۲۰۸.اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۱۵۶، ۱۵۹، ۳۰۴، ۳۳۷.التون، تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان، ۱۹۷.مفتخری و زمانی، تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان، ۱–۱۵۰.Boswo h, “Ṭāhi b. al-Ḥusay ”, E cyclopaedia of Islam. ↑ Gibb 1982, p. 66 ↑ Spule 1960, p. 29 ↑ ۵۴۷٫۰ ۵۴۷٫۱ Wilbe 1969, p. 5 ↑ Ya sha e ، The Pe sia P ese ce i he Islamic Wo ld، 98-99. ↑ بررسی فعالیت علمی-آموزشی ابوریحان بیرونی در کتاب التفهیم، ماهنامه آفاق علوم انسانی، شماره بیست و چهارم، صفحه 94 ↑ Ya sha e ، The Pe sia P ese ce i he Islamic Wo ld، 91-92. ↑ مفرد، ۱۶۰–۱۶۱. ↑ ۵۵۲٫۰ ۵۵۲٫۱ مفرد، ۱۵۰–۱۵۳. ↑ سجادی، ۶۲۹. ↑ ۵۵۴٫۰ ۵۵۴٫۱ مفرد، ۲۰۷–۲۰۹. ↑ فرای، عصر زرین فرهنگ ایران، ۲۰۸. ↑ اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۲۲–۲۲۱. ↑ پرگاری، تاریخ ایران در دوره علویان، 139-140. ↑ پرگاری، تاریخ ایران در دوره علویان، ۱۴۰. ↑ فرای، ریچارد (۱۳۶۳). عصر زرین فرهنگ ایران. تهران: سروش. ص. ۲۱۴. ↑ ترکمنی‌آذر، تاریخ ایران در دوره صفاریان، ۹۵. ↑ یارشاطر، رستاخیز ایران و ظهور زبان و ادبیات ملی، ۲۸۰–۲۸۱. ↑ ترکمنی‌آذر، تاریخ ایران در دوره صفاریان، ۹۵. ↑ یارشاطر، رستاخیز ایران و ظهور زبان و ادبیات ملی، ۲۸۱. ↑ ترکمنی‌آذر، تاریخ ایران در دوره صفاریان، ۹۹–۱۰۰. ↑ ترکمنی‌آذر، تاریخ ایران در دوره صفاریان، ۹۹–۱۰۰. ↑ ترکمنی‌آذر، تاریخ ایران در دوره صفاریان، ۱۰۰. ↑ ترکمنی‌آذر، تاریخ ایران در دوره صفاریان، ۱۰۰. ↑ ترکمنی‌آذر، تاریخ ایران در دوره صفاریان، ۱۰۰. ↑ پرگاری، صالح (۱۳۸۷). تاریخ تحولات سیاسی اقتصادی فرهنگی در دورهٔ صفاریان، علویان. تهران: سمت. صص. ۲. ↑ اصطخری. مسالک الممالک. صص. ۱۵۰. ↑ Ca field L., Robe (2002). Tu ko-Pe sia i His o ical Pe spec ive. Camb idge U ive si y P ess. p. 12. ISBN 978-0-521-52291-5. ↑ The His o y of I a by El o L. Da iel, pg. 74 ↑ The His o y of I a by El o L. Da iel, pg. 74 ↑ F ye 1975, p. ۱۴۵–۱۴۶. ↑ پیرنیا، حسن، تاریخ ایران باستان، جلد 3، صفحه 2614 ↑ دانشنامه بزرگ اسلامی نویسنده: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد: 15 صفحه: 5881. ↑ ناجی، محمدرضا. سامانیان دوره شکوفایی فرهنگ ایرانی - اسلامی. پژوهش‌های فرهنگی. صص. صص۳۸–۴۲. ↑ Boswo h، «ZIYARIDS». ↑ Ya sha e ، «IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic pe iod». ↑ مفرد، ظهور و سقوط آل‌زیار، ۱۱۶. ↑ Madelu g، «The Mi o Dy as ies of No he I a »، 212. ↑ Boswo h، «ZIYARIDS». ↑ رحمتی، مرداویج و اندیشه احیای شاهنشاهی ساسانی. ↑ کجباف، بررسی مناسبات حکومت آل زیار و خلفای عباسی، ۹۴–۹۵. ↑ [۶] Tylma Nagel, BUYIDS, E cyclopædia I a ica] ↑ «E cyclopædia I a ica | A icles». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۲ مه ۲۰۱۲. ↑ I a ica, E cyclopædia I a ica: BUYIDS:Thei fa he , a ce ai Būya b. Fa ā (Pa āh) Ḵos ow was a humble fishe ma f om Daylam i Gīlā . ↑ "IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic pe iod (p – E cyclopaedia I a ica". E cyclopædia I a ica. 2004-12-15. Re ieved 2020-06-04. نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (li k) ↑ «GHAZNAVIDS – E cyclopaedia I a ica». i a icao li e.o g. ص. GHAZNAVIDS, a Islamic dy as y of Tu kish slave o igi (۳۶۶-۵۸۲/۹۷۷-۱۱۸۶), which i i s heyday uled i he eas e I a ia la ds, b iefly as fa wes as Ray a d Jebāl. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۳۱. ↑ "Ghaz avid dy as y | Tu kic dy as y". E cyclopedia B i a ica. p. Ghaz avid dy as y, (977–1186 CE), dy as y of Tu kic o igi ha uled i Kho āsā (i o heas e I a ), Afgha is a , a d o he I dia. Re ieved 2020-08-31. ↑ Böwe i g, Ge ha d; C o e, Pa icia; Mi za, Maha (Ja ua y 1, 2012). The P i ce o E cyclopedia of Islamic Poli ical Though . P i ce o U ive si y P ess. pp. 410–411. ↑ تاریخ ایران و جهان (۱)، ص ۲۷۵ ↑ "Ba le of Da dā qā | I a ia his o y". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-08-31. ↑ Rāva dī, Muḥammad (1385). Rāḥa al-ṣudū va āya al-su ū da ā īkh-i āl-i saljūq. Tih ā : I ishā ā -i Asāṭī . ISBN 9643313662. ↑ "Seljuq | His o y & Fac s". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-05-30. ↑ "Oğuz | people". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-05-30. ↑ «ČAḠRĪ BEG DĀWŪD – E cyclopaedia I a ica». www.i a icao li e.o g. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۳۰. ↑ * "Aḥmad of Niǧde's al-Walad al-Shafīq a d he Seljuk Pas ", A. C. S. Peacock, A a olia S udies, Vol. 54, (2004), 97; "Wi h he g ow h of Seljuk powe i Rum, a mo e highly developed Muslim cul u al life, based o he Pe sia a e cul u e of he G ea Seljuk cou , was able o ake oo i A a olia." Meisami, Julie Sco , Pe sia His o iog aphy o he E d of he Twelf h Ce u y, (Edi bu gh U ive si y P ess, 1999), 143; "Nizam al-Mulk also a emp ed o o ga ise he Saljuq admi is a io acco di g o he Pe sia a e Ghaz avid model& bsp k..." E cyclopaedia I a ica, "Šah bā u", O li e Edi io : "he e o e migh bea i mi d ha o -Pe sia dy as ies such as he Ghaz avids, Saljuqs a d Ilkha ids we e apidly o adop he Pe sia la guage a d have hei o igi s aced back o he a cie ki gs of Pe sia a he ha o Tu kme he oes o Muslim sai s ..." Josef W. Me i, Medieval Islamic Civiliza io : A E cyclopedia, Rou ledge, 2005, p. 399 Michael Ma delbaum, Ce al Asia a d he Wo ld, Cou cil o Fo eig Rela io s (May 1994), p. 79 Jo a ha Dewald, Eu ope 1450 o 1789: E cyclopedia of he Ea ly Mode Wo ld, Cha les Sc ib e 's So s, 2004, p. 24: "Tu coma a mies comi g f om he Eas had d ive he Byza i es ou of much of Asia Mi o a d es ablished he Pe sia ized sul a a e of he Seljuks." G ousse , Re e, The Empi e of he S eppes, (Ru ge s U ive si y P ess, 1991), 161, 164; " e ewed he Seljuk a emp o fou d a g ea Tu ko-Pe sia empi e i eas e I a ." "I is o be o ed ha he Seljuks, hose Tu koma s who became sul a s of Pe sia, did o Tu kify Pe sia- o doub because hey did o wish o do so. O he co a y, i was hey who volu a ily became Pe sia s a d who, i he ma e of he g ea old Sassa id ki gs, s ove o p o ec he I a ia popula io s f om he plu de i g of Ghuzz ba ds a d save I a ia cul u e f om he Tu koma me ace." We dy M. K. Shaw, Possesso s a d possessed: museums, a chaeology, a d he visualiza io of his o y i he la e O oma Empi e. U ive si y of Califo ia P ess, 2003, شابک ‎۰−۵۲۰−۲۳۳۳۵−۲, شابک ‎۹۷۸−۰−۵۲۰−۲۳۳۳۵−۵; p. 5. ↑ * Jackso , P. (2002). "Review: The His o y of he Seljuq Tu kme s: The His o y of he Seljuq Tu kme s". Jou al of Islamic S udies. Oxfo d Ce e fo Islamic S udies. 13 (1): 75–76. doi:10.1093/jis/13.1.75. Boswo h, C. E. (2001). 0No es o Some Tu kish Names i Abu 'l-Fadl Bayhaqi's Ta ikh-i Mas'udi". O ie s, Vol. 36, 2001 (2001), pp. 299–313. Da i, A. H. , Masso , V. M. (Eds), Asimova, M. S. (Eds), Li vi sky, B. A. (Eds), Boawo h, C. E. (Eds). (1999). His o y of Civiliza io s of Ce al Asia. Mo ilal Ba a sidass Publishe s (Pv . L d). Ha cock, I. (2006). O Roma i o igi s a d ide i y. The Roma i A chives a d Docume a io Ce e . The U ive si y of Texas a Aus i . Asimov, M. S. , Boswo h, C. E. (eds.). (1998). His o y of Civiliza io s of Ce al Asia, Vol. IV: "The Age of Achieveme : AD 750 o he E d of he Fif ee h Ce u y", Pa O e: "The His o ical, Social a d Eco omic Se i g". Mul iple His o y Se ies. Pa is: UNESCO Publishi g. Da i, A. H. , Masso , V. M. (Eds), Asimova, M. S. (Eds), Li vi sky, B. A. (Eds), Boawo h, C. E. (Eds). (1999). His o y of Civiliza io s of Ce al Asia. Mo ilal Ba a sidass Publishe s (Pv . L d). ↑ "Ba le of Ma zike | Summa y". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-07-11. ↑ "Togh ïl Beg | Muslim ule ". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-07-11. ↑ * C.E. Boswo h, "Tu kme Expa sio owa ds he wes " i UNESCO His o y of Huma i y, Volume IV, i led "F om he Seve h o he Six ee h Ce u y", UNESCO Publishi g / Rou ledge, p. 391: "While he A abic la guage e ai ed i s p imacy i such sphe es as law, heology a d scie ce, he cul u e of he Seljuk cou a d secula li e a u e wi hi he sul a a e became la gely Pe sia ized; his is see i he ea ly adop io of Pe sia epic ames by he Seljuk ule s (Qubād, Kay Khus aw a d so o ) a d i he use of Pe sia as a li e a y la guage (Tu kme mus have bee esse ially a vehicle fo eve yday speech a his ime). The p ocess of Pe sia iza io accele a ed i he hi ee h ce u y wi h he p ese ce i Ko ya of wo of he mos dis i guished efugees fleei g befo e he Mo gols, Bahā' al-Dī Walad a d his so Mawlā ā Jalāl al-Dī Rūmī, whose Ma h awī, composed i Ko ya, co s i u es o e of he c ow i g glo ies of classical Pe sia li e a u e." Mehmed Fuad Köp ülü, "Ea ly Mys ics i Tu kish Li e a u e", T a sla ed by Ga y Leise a d Robe Da koff, Rou ledge, 2006, p. 149: "If we wish o ske ch, i b oad ou li e, he civiliza io c ea ed by he Seljuks of A a olia, we mus ecog ize ha he local—i.e. , o -Muslim, eleme was fai ly i sig ifica compa ed o he Tu kish a d A ab-Pe sia eleme s, a d ha he Pe sia eleme was pa amou . The Seljuk ule s, o be su e, who we e i co ac wi h o o ly Muslim Pe sia civiliza io , bu also wi h he A ab civiliza io s i al-jazl a a d Sy ia—i deed, wi h all Muslim peoples as fa as I dia—also had co ec io s wi h {va ious} Byza i e cou s. Some of hese ule s, like he g ea 'Ala' al-Dl Kai-Qubad I himself, who ma ied Byza i e p i cesses a d hus s e g he ed ela io s wi h hei eighbo s o he wes , lived fo ma y yea s i Byza ium a d became ve y familia wi h he cus oms a d ce emo ial a he Byza i e cou . S ill, his close co ac wi h he a cie G eco-Roma a d Ch is ia adi io s o ly esul ed i hei adop io of a policy of ole a ce owa d a , aes he ic life, pai i g, music, i depe de hough —i sho , owa d hose hi gs ha we e f ow ed upo by he a ow a d piously asce ic views {of hei subjec s}. The co ac of he commo people wi h he G eeks a d A me ia s had basically he same esul . [Befo e comi g o A a olia,] he Tu kme s had bee i co ac wi h ma y a io s a d had lo g show hei abili y o sy hesize he a is ic eleme s ha hev had adop ed f om hese a io s. Whe hey se led i A a olia, hey e cou e ed peoples wi h whom hey had o ye bee i co ac a d immedia ely es ablished ela io s wi h hem as well. Ala al-Di Kai-Qubad I es ablished ies wi h he Ge oese a d, especially, he Ve e ia s a he po s of Si op a d A alya, which belo ged o him, a d g a ed hem comme cial a d legal co cessio s. Mea while, he Mo gol i vasio , which caused a g ea umbe of schola s a d a isa s o flee f om Tu kme is a , I a , a d Khwa azm a d se le wi hi he Empi e of he Seljuks of A a olia, esul ed i a ei fo ci g of Pe sia i flue ce o he A a olia Tu ks. I deed, despi e all claims o he co a y, he e is o ques io ha Pe sia i flue ce was pa amou amo g he Seljuks of A a olia. This is clea ly evealed by he fac ha he sul a s who asce ded he h o e af e Ghiya h al-Di Kai-Khus aw I assumed i les ake f om a cie Pe sia my hology, like Kai-Khus aw, Kai-Ka us, a d Kai-Qubad; a d ha . Ala' al-Di Kai-Qubad I had some passages f om he Shah ame i sc ibed o he walls of Ko ya a d Sivas. Whe we ake i o co side a io domes ic life i he Ko ya cou s a d he si ce i y of he favo a d a achme of he ule s o Pe sia poe s a d Pe sia li e a u e, he his fac [i.e., he impo a ce of Pe sia i flue ce] is u de iable. Wi h ega d o he p iva e lives of he ule s, hei amuseme s, a d palace ce emo ial, he mos defi i e i flue ce was also ha of I a , mixed wi h he ea ly Tu kish adi io s, a d o ha of Byza ium." S ephe P. Blake, Shahjaha abad: The Sove eig Ci y i Mughal I dia, 1639–1739. Camb idge U ive si y P ess, 1991. pg 123: "Fo he Seljuks a d Il-Kha ids i I a i was he ule s a he ha he co que ed who we e "Pe sia ized a d Islamicized" ↑ * E cyclopaedia I a ica, "Šah bā u", O li e Edi io : "he e o e migh bea i mi d ha o -Pe sia dy as ies such as he Ghaz avids, Saljuqs a d Ilkha ids we e apidly o adop he Pe sia la guage a d have hei o igi s aced back o he a cie ki gs of Pe sia a he ha o Tu kme he oes o Muslim sai s ..." O. Özgü de li, "Pe sia Ma usc ip s i O oma a d Mode Tu kish Lib a ies بایگانی‌شده در ۲۰۱۲-۰۱-۲۲ توسط Wayback Machi e", E cyclopaedia I a ica, O li e Edi io E cyclopædia B i a ica, "Seljuq", O li e Edi io : "Because he Tu kish Seljuqs had o Islamic adi io o s o g li e a y he i age of hei ow , hey adop ed he cul u al la guage of hei Pe sia i s uc o s i Islam. Li e a y Pe sia hus sp ead o he whole of I a , a d he A abic la guage disappea ed i ha cou y excep i wo ks of eligious schola ship ..." M. Rava di, "The Seljuq cou a Ko ya a d he Pe sia isa io of A a olia Ci ies", i Mesogeios (Medi e a ea S udies), vol. 25-6 (2005), pp. 157–69 F. Daf a y, "Sec a ia a d Na io al Moveme s i I a , Kho asa , a d T asoxa ia du i g Umayyad a d Ea ly Abbasid Times", i His o y of Civiliza io s of Ce al Asia, Vol 4, p . 1; edi ed by M.S. Asimov a d C.E. Boswo h; UNESCO Publishi g, I s i u e of Ismaili S udies: "No o ly did he i habi a s of Khu asa o succumb o he la guage of he omadic i vade s, bu hey imposed hei ow o gue o hem. The egio could eve assimila e he Tu kic Ghaz avids a d Seljuks (eleve h a d welf h ce u ies), he Timu ids (fou ee h–fif ee h ce u ies), a d he Qaja s ( i e ee h– we ie h ce u ies) ..." ↑ "The Tu ko-Pe sia adi io fea u es Pe sia cul u e pa o ized by Tu kic ule s." See Da iel Pipes: "The Eve of Ou E a: Fo me Sovie Muslim Republics Cha ge he Middle Eas " i Michael Ma delbaum, "Ce al Asia a d he Wo ld: Kazakhs a , Uzbekis a , Tajikis a , Ky gyzs a , Tu keme is a a d he Wo ld", Cou cil o Fo eig Rela io s, p. 79. Exac s a eme : "I Sho , he Tu ko-Pe sia adi io fea u ed Pe sia cul u e pa o ized by Tu copho e ule s." ↑ G ousse , Re e, The Empi e of he S eppes, (Ru ge s U ive si y P ess, 1991), 574. ↑ Bi gham, Woodb idge, Hila y Co oy a d F a k William Iklé, His o y of Asia, Vol.1, (Ally a d Baco , 1964), 98. ↑ *A I oduc io o he His o y of he Tu kic Peoples (Pe e B. Golde . O o Ha asowi z, 1992). pg 386: "Tu kic pe e a io p obably bega i he Hu ic e a a d i s af e ma h. S eady p essu e f om Tu kic omads was ypical of he Khaza e a, al hough he e a e o u ambiguous efe e ces o pe ma e se leme s. These mos ce ai ly occu ed wi h he a ival of he Oguz i he 11 h ce u y. The Tu kiciza io of much of Aza bayja , acco di g o Sovie schola s, was comple ed la gely du i g he Ilxa id pe iod if o by la e Seljuk imes. Sume , placi g a sligh ly diffe e emphasis o he da a (mo e co ec i my view), pos s h ee pe iods which Tu kiciza io ook place: Seljuk, Mo gol a d Pos -Mo gol (Qa a Qoyu lu, Aq Qoyu lu a d Safavid). I he fi s wo, Oguz Tu kic ibes adva ced o we e d ive o he wes e f o ie s (A a olia) a d No he Aza baija (A a , he Muga s eppe). I he las pe iod, he Tu kic eleme s i I a (de ived f om Oguz, wi h lesse admix u e of Uygu , Qipchaq, Qaluq a d o he Tu ks b ough o I a du i g he Chi ggisid e a, as well as Tu kicized Mo gols) we e joi ed ow by A a olia Tu ks mig a i g back o I a . This ma ked he fi al s age of Tu kiciza io . Al hough he e is some evide ce fo he p ese ce of Qipchaqs amo g he Tu kic ibes comi g o his egio , he e is li le doub ha he c i ical mass which b ough abou his li guis ic shif was p ovided by he same Oguz-Tu kme ibes ha had come o A a olia. The Aze is of oday a e a ove whelmi gly sede a y, de ibalized people. A h opologically, hey a e li le dis i guished f om he I a ia eighbo s." Joh Pe y: "We should dis i guish wo compleme a y ways i which he adve of he Tu ks affec ed he la guage map of I a . Fi s , si ce he Tu kish-speaki g ule s of mos I a ia poli ies f om he Ghaz avids a d Seljuks o wa d we e al eady I a ized a d pa o ized Pe sia li e a u e i hei domai s, he expa sio of Tu k- uled empi es se ved o expa d he e i o ial domai of w i e Pe sia i o he co que ed a eas, o ably A a olia a d Ce al a d Sou h Asia. Seco dly, he i flux of massive Tu kish-speaki g popula io s (culmi a i g wi h he a k a d file of he Mo gol a mies) a d hei se leme i la ge a eas of I a (pa icula ly i Aze baija a d he o hwes ), p og essively u kicized local speake s of Pe sia , Ku dish a d o he I a ia la guages" (Joh Pe y. "The His o ical Role of Tu kish i Rela io o Pe sia of I a ". I a & he Caucasus, Vol. 5, (2001), pp. 193–200.) Acco di g o C.E. Boswo h: "The eas e Caucasus came u de Saljuq co ol i he middle yea s of he 5 h/11 h ce u y, a d i c. 468/1075-56 Sul a Alp A slā se his slave comma de ʿEmād-al-dī Sav igi as gove o of Aze baija a d A ā , displaci g he las Shaddadids. F om his pe iod begi s he i c easi g Tu kiciza io of A ā , u de he Saljuqs a d he u de he li e of Eldigüzid o Ildeñizid A abegs, who had o defe d eas e T a scaucasia agai s he a acks of he esu ge Geo gia ki gs. The i flux of Oghuz a d o he Tü kme s was acce ua ed by he Mo gol i vasio s. Ba daʿa had eve evived fully af e he Rūs sacki g, a d is li le me io ed i he sou ces." (C.E. Bsow h, A a i E cyclopedia I a ica) Acco di g o F id ik Tho da so : "I a ia i flue ce o Caucasia la guages. The e is ge e al ag eeme ha I a ia la guages p edomi a ed i Aze baija f om he 1s mille ium b.c. u il he adve of he Tu ks i a.d. he 11 h ce u y (see Me ges, pp. 41–42; Camb. His . I a IV, pp. 226–228, a d VI, pp. 950–952). The p ocess of Tu kiciza io was esse ially comple e by he begi i g of he 16 h ce u y, a d oday I a ia la guages a e spoke i o ly a few sca e ed se leme s i he a ea." ↑ GHURIDS (o Āl-e Ša sab), a medieval Islamic dy as y of he eas e I a ia la ds. They bega as local chiefs i Ḡū (q.v.) i he hea la d of wha is ow Afgha is a , bu became a majo powe f om he mid-12 h ce u y u il he ope i g yea s of he 7 h/13 h ce u y. Ḡū was he he ucleus of a vas bu a sie mili a y empi e which a imes s e ched f om Go gā (q.v.) i he wes o o he I dia i he eas , o ly o be ove whelmed by he Ḵᵛā azmšāhs (q.v.; see also CHORASMIA ii) a d o disappea , as fa as he eas e I a ia la ds we e co ce ed, o he eve of he Mo gol ca aclysm., C. Edmu d Boswo h. , “GHURIDS” E cyclopædia I a ica, o li e edi io ↑ «Ghū ids». E cyclopaedia of Islam, THREE. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۱-۰۲. ↑ Homa Ka ouzia , "I a ia his o y a d poli ics", Published by Rou ledge, 2003. pg 128: "I deed, si ce he fo ma io of he Ghaz avids s a e i he e h ce u y u il he fall of Qaja s a he begi i g of he we ie h ce u y, mos pa s of he I a ia cul u al egio s we e uled by Tu kic-speaki g dy as ies mos of he ime. A he same ime, he official la guage was Pe sia , he cou li e a u e was i Pe sia , a d mos of he cha cello s, mi is e s, a d ma da i s we e Pe sia speake s of he highes lea i g a d abili y" ↑ "Pe sia P ose Li e a u e." Wo ld E as. 2002. HighBeam Resea ch. (3 Sep embe 2012);"P i ces, al hough hey we e of e u o ed i A abic a d eligious subjec s, f eque ly did o feel as comfo able wi h he A abic la guage a d p efe ed li e a u e i Pe sia , which was ei he hei mo he o gue—as i he case of dy as ies such as he Saffa ids (861–1003), Sama ids (873–1005), a d Buyids (945–1055)—o was a p efe ed li gua f a ca fo hem—as wi h he la e Tu kish dy as ies such as he Ghaz awids (977–1187) a d Saljuks (1037–1194)". [۷] ↑ Boswo h i Camb. His . of I a , Vol. V, pp. 66 & 93; B.G. Gafu ov & D. Kaushik, "Ce al Asia: P e-His o ic o P e-Mode Times"; Delhi, 2005; شابک ‎۸۱−۷۵۴۱−۲۴۶−۱ ↑ C. E. Boswo h, "Cho asmia ii. I Islamic imes" i : E cyclopaedia I a ica ( efe e ce o Tu kish schola Kafesoğlu), v, p. 140, O li e Edi io : "The gove o s we e of e Tu kish slave comma de s of he Saljuqs; o e of hem was A ūš igi Ḡaṛčaʾī, whose so Qoṭb-al-Dī Moḥammad bega i 490/1097 wha became i effec a he edi a y a d la gely i depe de li e of ḵǰᵛā azmšāhs." (LINK) ↑ "Khwā ezm-Shāh Dy as y | Tu kish dy as y". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-05-28. ↑ "Khwā ezm-Shāh Dy as y | Tu kish dy as y". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-05-28. ↑ «KHWARAZMSHAHS i. – E cyclopaedia I a ica». www.i a icao li e.o g. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۲۸. ↑ Re e G ousse , The Empi e of he S eppes:A His o y of Ce al Asia, T a sl. Naomi Walfo d, (Ru ge s U ive si y P ess, 1991), 159. ↑ "Khwā ezm-Shāh Dy as y | Tu kish dy as y". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-05-28. ↑ "Khwā ezm-Shāh Dy as y | Tu kish dy as y". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-05-28. ↑ Fazlallakh, Rashid ad-Di (1987). Oghuz ameh (i Russia ). Baku."Simila ly, he mos dis a a ces o of Sul a Muhammad Khwa azmshah was Nush eki Gha cha, who was a desce da of he Begdili ibe of he Oghuz family." ↑ Tu chi , Pe e ; Adams, Jo a ha M.; Hall, Thomas D (Decembe 2006). "Eas -Wes O ie a io of His o ical Empi es". Jou al of Wo ld-sys ems Resea ch. 12 (2): 222. ISSN 1076-156X. Re ieved 12 Sep embe 2016. ↑ Rei Taagepe a (Sep embe 1997). "Expa sio a d Co ac io Pa e s of La ge Poli ies: Co ex fo Russia". I e a io al S udies Qua e ly. 41 (3): 497. doi:10.1111/0020-8833.00053. JSTOR 2600793. ↑ «فرقه اسماعیلیه در قزوین». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ آوریل ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۲. ↑ B.F. Ma z, "Tīmū La g", i E cyclopaedia of Islam, O li e Edi io , 2006 ↑ Ma ia Sub el y, Timu ids i T a si io , 40: "Neve heless, i he complex p ocess of a si io , membe s of he Timu id dy as y a d hei Pe sia Mo gol suppo e s became accul u a e by he su ou di g Pe sia a e millieu adop i g Pe sia cul u al models a d as es a d ac i g as pa o s of Pe sia cul u e, pai i g, a chi ec u e a d music." pg 41: "The las membe s of he dy as y, o ably Sul a -Abu Sa'id a d Sul a -Husai , i fac came o be ega ded as ideal Pe so-Islamic ule s who develo ed as much a e io o ag icul u al developme as hey did o fos e i g Pe sia a e cou cul u e." Jump up ^ ↑ "Ak Koyu lu | Tu kme ibal fede a io ". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-06-18. ↑ «دانشنامه بریتانیکا». ص. Tu kme Ak Koyu lu dy as y who c ea ed a sho -lived empi e i I a , I aq, eas e A a olia, A me ia, a d Aze baija ٫. ↑ "Ka a Koyu lu | Tu kme ibal fede a io ". E cyclopedia B i a ica. p. Ka a Koyu lu, also spelled Qa a Qoyu lu, Tu kish Ka akoyu lula , E glish Black Sheep, Tu kme ibal fede a io ha uled Aze baija , A me ia, a d I aq f om abou 1375 o 1468. Re ieved 2020-12-28. ↑ Pe e B. Golde , A I oduc io o he His o y of he Tu kic Peoples, p. 367-368. ↑ "SAFAVID DYNASTY". E cyclopædia I a ica. ↑ Safavid I a : Rebi h of a Pe sia Empi e Safavid I a : Rebi h of a Pe sia Empi e ↑ رستم التواریخ، نویسنده محمد هاشم آصف ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب ‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام safavid_ oje _savo y وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). ↑ تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه (صص ۲۱ تا ۳۶) ↑ موسی نجفی (۱۳۸۸)، انقلاب فرامدرن و تمدن اسلامی (موج چهارم بیداری اسلامی)، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ص. ۲۴۹، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۸۳۴-۱۳-۶ پارامتر |چاپ= اضافه است (کمک) ↑ h p://ga joo . e /vahshi/ ↑ h p://ga joo . e / azi/ ↑ h p://ga joo . e /saeb/ ↑ h p://ga joo . e /moh asham/ ↑ تاریخ ایران (۲)، ص ۱۲۲ ↑ تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه (صص ۶–۲۸۴) ↑ E cyclopedia of he Peoples of Af ica a d he Middle Eas - Afsha ↑ "AFSHARIDS". E cyclopædia I a ica. ↑ Jamie S okes, A ho y Go ma , E cyclopedia of he Peoples of Af ica a d he Middle Eas , I fobase Publishi g, 2010, p.11, O li e Edi io ↑ Michael Axwo hy, The Swo d of Pe sia: Nade Shah, f om T ibal Wa io o Co que i g Ty a . Ha dcove 348 pages (26 July 2006) Publishe : I.B. Tau is La guage: E glish ISBN 1-85043-706-8. ↑ «اتاق بازرگانی ایران و سوئد | آشنایی با کشور ایران». www.iscci.i . دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۱. ↑ «NĀDER SHAH – E cyclopaedia I a ica». www.i a icao li e.o g. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۲۵. ↑ "Nādi Shāh | I a ia ule ". E cyclopedia B i a ica. Re ieved 2020-05-25. ↑ Michael Axwo hy's biog aphy of Nade , The Swo d of Pe sia (I.B. Tau is, 2006), pp. 17–19: "His fa he was of lowly bu espec able s a us, a he dsma of he Afsha ibe … The Qe eqlu Afsha s o whom Nade 's fa he belo ged we e a semi- omadic Tu coma ibe se led i Kho asa i o h-eas e I a … The ibes of Kho asa we e fo he mos pa e h ically dis i c f om he Pe sia -speaki g popula io , speaki g Tu kic o Ku dish la guages. Nade 's mo he o gue was a dialec of he la guage g oup spoke by he Tu kic ibes of I a a d Ce al Asia, a d he would have quickly lea ed Pe sia , he la guage of high cul u e a d he ci ies as he g ew olde . Bu he Tu kic la guage was always his p efe ed eve yday speech, u less he was deali g wi h someo e who k ew o ly Pe sia ." ↑ Camb idge His o y of I a Volume 7, pp. 2–4 ↑ طباطبایی، جواد. تأملی دربارهٔ ایران، جلد نخست، دیباچه‌ای بر نظریهٔ انحطاط ایران. نشر نگاه معاصر. تهران. چاپ پنجم. ۱۳۸۵ ↑ کتاب خواجه تاجدار ↑ تاریخ اجتماعی سیاسی زندیه ↑ زیباکلام، صادق. ما چگونه ما شدیم؟ :ریشه یابی علل عقب ماندگی در ایران. ص. ص۱۰۶. ↑ کاتوزیان. اقتصاد سیاسی ایران. ↑ زیباکلام. سنت و مدرنیته. ص. ص۶۹. ↑ زیباکلام. «فصل دوم:علل بقای قاجارها». پارامتر |عنوان= یا | i le= ناموجود یا خالی (کمک) ↑ آبراهامیان. تاریخ ایران مدرن. ص. ص۷۱. ↑ زیباکلام. سنت و مدرنیته، از صفحهٔ 108 تا پایان فصل سوم:قاجارها و مذهب. ↑ آبراهامیان (۱۳۸۹). تاریخ ایران مدرن. ص. ۱۳۰. ↑ کدی. ریشه‌های انقلاب ایران. ص. ص ۵۵. ↑ آبراهامیان. ایران بین دو انقلاب. ص. ص ۶۵. ↑ آبراهامیان. تاریخ ایران مدرن. ص. ص ۷۴. ↑ زیباکلام. سنت و مدرنیته، ص ص 149 تا 154. ↑ محبوبی اردکانی (سال1370). تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران. ص. صفحه۶۱. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک) ↑ رایت، دنیس (چاپ دوم/1368). ایرانیان در میان انگلیسی‌ها. نشر نو. ص. ص۱۴۲. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک) ↑ محبوبی اردکانی (سال1370). تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران. ص. صفحه۲۱۱. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک) ↑ کدی (۱۳۹۰). ریشه‌های انقلاب ابران. ص. ۶۴. ↑ Ma i ، CONSTITUTIONAL REVOLUTION ii. Eve s. ↑ تهرانی (کاتوزیان)، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ۱۵۴. ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱۰۵. ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱۰۵–۱۰۸. ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱۰۸. ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱۰۸–۱۰۹. ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱۰۹. ↑ یزدانی، مجاهدان مشروطه، ۵۳. ↑ کسروی، احمد، شهریاران گمنام، چاپ هفتم، تهران: انتشارات جامی ۱۳۷۷، ص۱۰ ↑ Bu i g, Madelei e, Empi e of he mi d, i : The Gua dia , 31 Ja ua y 2009, accessed: Feb . 2009. ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 ↑ کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران، کارتوگرافی زیر نظر محمد پورکمال، ترسیم نقشه‌ها با همکاری کارکنان منتخب قسمت ترسیم سازمان نقشه‌برداری و موسسه جغرافیا، به سرپرستی ابراهیم خلیل مجیدیان، چاپ نقشه‌ها با همکاری قسمت چاپ سازمان نقشه‌برداری، به سرپرستی شموئیل ژوزف‌نیا، تهیه: موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، نوشته‌های فارسی: محمدتقی سرمست، تاریخ انتشار: 1971، سایت منبع: h ps://a chive.o g/de ails/1350_20200920 منابع تاریخ ایران - دکتر خنجی تاریخ اجتماعی ایران. مرتضی راوندی. تهران، ۱۳۵۴ تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا.آ. گرانتوسکی - م.آ. داندامایو، مترجم، کیخسرو کشاورزی، ناشر: مروارید ۱۳۸۵ تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن ۱۸، پیگولووسکایا، ترجمه کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۳. برای سده‌های نوزدهم و بیستم آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۴). ایران بین دو انقلاب:درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران. ترجمهٔ برگردان احمد گل محمدی/محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی. شابک ۹۶۴-۳۱۲-۳۶۳-۴. آبراهامیان، یرواند (چاپ چهارم/۱۳۸۹). تاریخ ایران مدرن. ترجمهٔ محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۸۵-۱۲۶-۴. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک) زیباکلام، صادق (چاپ هفتم/۱۳۸۹). سنت و مدرنیته:ریشه یابی علل ناکامی اصلاحات و نوسازی در ایران عصر قاجار. تهران: نشر روزنه. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۹۲۰۶۵-۰-۶. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک) کدی، نیکی (چاپ ششم/۱۳۹۰). ریشه‌های انقلاب ایران. ترجمهٔ برگردان عبدالرحیم گواهی. تهران: نشر علم. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۰۵-۸۰۸-۷ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک). تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک) کاتوزیان، محمدعلی (همایون). اقتصاد سیاسی ایران: از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی. ترجمهٔ محمدرضا نفیسی/کامبیز عزیزی. تهران: نشر مرکز. شابک ۹۷۸۹۶۴-۳۰۵-۱۱۲-۹. محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران. انتشارات دانشگاه تهران. پیوند به بیرون مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به تاریخ ایران در ویکی‌گفتاورد موجود است. در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تاریخ ایران موجود است. در ویکی‌کتاب کتابی با عنوان: تاریخ ایران وجود دارد. نبوامپراتوری‌هاتاریخ باستان اکد مصر آشوری نو بابل نو کارتاژ چین دودمان چین دودمان هان جین وی شمالی هلنیستی مقدونیه سلوکیان هیتی‌ها هند ناندا امپراتوری موریا ساتاواهانا شونگا امپراتوری گوپتا هارشا ایران شاهنشاهی ماد شاهنشاهی هخامنشی شاهنشاهی اشکانی شاهنشاهی ساسانی شاهنشاهی کوشان مغول شیانبی شیونگ‌نو امپراتوری روم امپراتوری روم غربی امپراتوری روم شرقی تئوتیئواکان دوران پسا-باستان خلافت خلافت راشدین خلافت اموی خلافت عباسیان خلافت فاطمیان خلافت قرطبه تاج آراگون امپراتوری آنژوین آزتک بنین بورنو برونئی بلغارستان امپراتوری نخست بلغارستان دومین امپراتوری روم شرقی امپراتوری نیقیه امپراتوری ترابوزان امپراتوری کارولنژی چین دودمان سوئی دودمان تانگ دودمان سونگ دودمان یوآن امپراتوری اتیوپی زاگ‌وه سلیمانیان پادشاهی متحد گرجستان هون امپراتوری اینکا هند دودمان چولا گجر پرتیهارا امپراتوری پالا گنگای شرقی سلطنت دهلی امپراتوری ویجایاناگارا ایران طاهریان سامانیان آل بویه سالاریان زیاریان امپراتوری کانم امپراتوری خمر امپراتوری لاتین ماجاپاهیت سلطان‌نشین ملاکا امپراتوری مالی امپراتوری مغول دودمان یوآن اردوی زرین خانات جغتای ایلخانان مراکش ادریسیان مرابطان موحدان مرینیان امپراتوری دریای شمالی امپراتوری اویو امپراتوری مقدس روم صربستان سومالی سلطنت اجوران سلطنت ایفات سلطنت عدل مقديشو‎ سلطنت ورسنگلی امپراتوری سنغای امپراتوری سریویجایا امپراتوری تبت سنت ترکی-ایرانی غزنویان امپراتوری سلجوقی خوارزمشاهیان تیموریان ویتنام دودمان لی دودمان تران دودمان لی متاخر پادشاهی غنا عصر جدیدتونگا • هند (مراتا • سیک • گورکانیان) • چین (دودمان مینگ • دودمان چینگ) • امپراتوری عثمانی • ایران (صفوی • افشاریان • زندیان • قاجاری • پهلوی) • امپراتوری درانی • مراکش (سعدیان • علویان) • امپراتوری اتیوپی • سومالی (دراویش • سلطان‌نشین غلدی • هوبیو) • فرانسه (امپراتوری اول فرانسه • امپراتوری دوم فرانسه) • امپراتوری اتریش (اتریش-مجارستان) • امپراتوری آلمان • امپراتوری روسیه • امپراتوری سوئد • امپراتوری مکزیک (اولین • دوم) • برزیل • کره • امپراتوری ژاپن • هاییتی (اولین • دومین) • امپراتوری آفریقای مرکزی آمریکا بلژیک بریتانیا انگلیس دانمارک هلند فرانسه آلمان ایتالیا ژاپن عمان نروژ پرتغال اسپانیا سوئدفهرست‌ها فهرست امپراتوری‌ها بزرگ‌ترین امپراتوری‌ها قدرت‌های بزرگ دوران باستان قدرت‌های بزرگ سده‌های میانه قدرت‌های بزرگ دوران مدرن نبوگاه‌شمارهای تاریخ ایران۱۰۰٬۰۰۰ سال پ.م. تا ۶۵۱ میلادی پیش از تمدن ایلام (۱۰۰٬۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد) نیاایلامی (۳٬۲۰۰ تا ۲٬۷۰۰ سال پیش از میلاد) ایلام باستان (۲٬۷۰۰ تا ۱٬۶۰۰ سال پیش از میلاد) ایلام میانه (۱٬۵۰۰ تا ۱٬۱۰۰ سال پیش از میلاد) ایلام نو و ماد (۱٬۱۰۰ تا ۵۳۹ سال پیش از میلاد) هخامنشیان (۵۵۸ تا ۳۳۰ سال پیش از میلاد) سلوکیان و اشکانیان (۳۳۰ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی) ساسانیان (۲۲۴ میلادی تا ۶۵۱ میلادی) از ۶۵۱ تا ۱۲۲۰ میلادی خلفای راشدین (۶۵۱ میلادی تا ۶۶۱ میلادی) امویان (۶۶۱ میلادی تا ۷۵۰ میلادی) عباسیان (تا ظهور طاهریان - ۷۵۰ تا ۸۲۰ میلادی) عباسیان (از ظهور طاهریان تا سقوط خوارزمشاهیان - ۸۲۰ تا ۱۲۲۰ میلادی) سامانیان (۸۱۹ میلادی تا ۹۹۹ میلادی) طاهریان (۸۲۰ میلادی تا ۸۷۲ میلادی) صفاریان (۸۷۱ میلادی تا ۱۰۰۳ میلادی) آل زیار (۹۲۷ میلادی تا ۱۰۹۰ میلادی) آل بویه (۹۳۵ میلادی تا ۱۰۶۲ میلادی) غزنویان (۹۷۷ میلادی تا ۱۱۸۶ میلادی) آل کاکویه (۱۰۰۷ میلادی تا ۱۱۴۰ میلادی) سلجوقیان (۱۰۳۷ میلادی تا ۱۱۹۴ میلادی) خوارزمشاهیان (۱۰۷۱ میلادی تا ۱۲۳۱ میلادی) اتابکان آذربایجان (۱۱۳۶ میلادی تا نخستین حمله مغول در ۱۲۲۰) و تا سقوط در ۱۲۲۵ میلادی غوریان (۱۱۴۸ میلادی تا ۱۲۲۵ میلادی) عباسیان (از سقوط خوارزمشاهیان تا سقوط عباسیان - ۱۲۲۰ تا ۱۲۵۸ میلادی) از ۱۲۲۰ تا ۱۵۰۱ میلادی ایلخانان (۱۲۵۶ میلادی تا ۱۳۳۵ میلادی) مظفریان (۱۳۱۳ میلادی تا ۱۳۹۳ میلادی) جلایریان سربداران تیموریان قراقویونلو آق‌قویونلو از ۱۵۰۱ تاکنون صفویان افشاریان زندیان قاجاریان پهلوی جمهوری اسلامی جستارهای وابسته سالشمار تاریخ طبرستان (۶۵۰ تا ۱۵۹۸ میلادی) سالشمار متراکم تاریخ ایران ↑ ۱۷ خرداد سال ۱۱ خورشیدی خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب برای گروهی به نام «پانویس» وجود دارد، اما برچسب متناظر پیدا نشد. (). خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب برای گروهی به نام «pe sia -alpha» وجود دارد، اما برچسب متناظر پیدا نشد. (). برگرفته از «h ps://fa.wikipedia.o g/w/i dex.php? i le=تاریخ_ایران&oldid=33373721» رده‌ها: تاریخ خاورمیانهتاریخ آسیای مرکزیتاریخ آسیای میانهتاریخ ایرانتاریخ غرب آسیارده‌های پنهان: صفحات دارای خطا در ارجاعصفحاتی که از گاه‌شمار استفاده می‌کنندصفحه‌های دارای تابع تجزیه‌گر آرایش‌عدد با آرگومان غیرعددیپیوندهای وی‌بک الگوی بایگانی اینترنتصفحات دارای نام ارجاع تکراریمقاله‌هایی که تجمیع ارجاع در آن‌ها ممنوع استنگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگانیادکردهای دارای منبع به زبان انگلیسیصفحه‌های با یادکرد خراب (فقدان منبع)خطاهای یادکرد: صفحه‌های با یادکرد خالیخطاهای یادکرد: پیوندهای بیرونینگهداری یادکرد:زبان ناشناختهخطاهای یادکرد: تاریخخطاهای یادکرد: پارامتر چاپخطاهای یادکرد: شابکصفحه‌های دارای پیوند مردهنگهداری یادکرد:تاریخ و سالصفحه‌های دارای یادکرد بدون عنوان یادکردصفحه‌های حاوی پیوند جادویی آی‌اس‌بی‌انصفحات نیمه‌حفاظت‌شده بی‌پایان ویکی‌پدیاصفحه‌هایی که از چندستونه با پارامترهای نامعلوم استفاده می‌کنندهمه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبعانبار رده با پیوند محلی مشابه در ویکی‌دادهصفحه‌ها با یادکرد خراب

نظر خود را بنویسید

آخرین مطالب